Xác ướp "người băng"

“Người băng” Ötzi, xác ướp tự nhiên nổi tiếng, được phát hiện năm 1991 khi hai người leo núi tình cờ nhìn thấy một thi thể nhô lên từ lớp băng tan ở độ cao khoảng 3.210m thuộc dãy Alps khu vực biên giới giữa Ý và Áo.

Ban đầu, họ cho rằng đây là một nạn nhân leo núi vừa tử nạn. Tuy nhiên, các phân tích sau đó cho thấy đây là thi thể của một người đàn ông sống vào thời đại Đồ đồng, khoảng năm 3300 trước Công nguyên, được bảo quản gần như nguyên vẹn nhờ điều kiện băng giá khắc nghiệt.

Trong suốt hơn 5 thiên niên kỷ, môi trường lạnh giá đã làm chậm đáng kể hoạt động của vi sinh vật trong quá trình phân hủy xác chết. Nhờ vậy, Ötzi trở thành một trong những xác ướp người cổ được bảo tồn tốt nhất từng được phát hiện.

Tuy nhiên nghiên cứu mới công bố trên tạp chí Microbiome cho thấy cơ thể “người băng” này không như giới khoa học từng nghĩ.

Nhóm nghiên cứu do nhà vi sinh học Mohamed Sarhan thuộc Viện Nghiên cứu Eurac (Ý) dẫn đầu đã tiến hành lấy mẫu từ nhiều vị trí trên cơ thể Ötzi, đồng thời thu thập mẫu nước đã tan bên trong xác ướp. Các nhà khoa học cũng sử dụng dữ liệu mô dạ dày, ruột từ những nghiên cứu trước đây và phân tích thêm mẫu đất lấy tại địa điểm phát hiện xác ướp. Toàn bộ các mẫu được giải trình tự ADN và ARN nhằm xác định thành phần vi sinh vật cũng như đánh giá liệu chúng có còn hoạt động hay không.

Theo ông Mohamed Sarhan, việc nghiên cứu hệ vi sinh vật của một xác ướp là thách thức đặc biệt bởi đây là sự pha trộn giữa các vi sinh vật cổ đại tồn tại từ hàng nghìn năm trước với các vi sinh vật hiện đại xuất hiện sau khi xác ướp được phát hiện và bảo quản.

Kết quả phân tích cho thấy, có hai nhóm vi sinh vật chính cùng tồn tại trên xác ướp.

Nhóm thứ nhất là những vi sinh vật cổ đại vốn từng là một phần trong hệ vi sinh vật sống của Ötzi khi ông còn sống.

Nhóm thứ hai gồm các loài nấm men ưa lạnh xuất hiện trên da và trong mẫu nước từ cơ thể xác ướp. Những vi sinh vật này có quan hệ di truyền gần với các loài thường được tìm thấy ở các vùng băng giá như Nam Cực, cho thấy chúng có thể bắt nguồn từ chính môi trường sông băng đã bảo quản thi thể Ötzi suốt hàng nghìn năm. 

Hệ sinh thái sống vẫn đang tồn tại

Điều khiến các nhà khoa học đặc biệt chú ý là dấu hiệu cho thấy một số vi sinh vật không chỉ tồn tại dưới dạng tàn tích sinh học.

Nhiều mẫu vi sinh vật mang dấu hiệu phân hủy mạnh, phù hợp với tuổi đời hàng nghìn năm. Tuy nhiên, một số mẫu khác lại có đặc điểm cho thấy chúng còn tương đối mới và có thể vẫn đang diễn ra các hoạt động sinh học nhất định.

“Chúng tôi thấy một sự liên tục đáng kinh ngạc. Những loài nấm men này dường như đã đồng hành cùng Ötzi trong suốt hành trình kéo dài qua nhiều thiên niên kỷ”, nhà vi sinh học Frank Maixner, Giám đốc Viện Nghiên cứu xác ướp thuộc Eurac Research, nhận định.

Hình phác họa của "người băng" Ötzi

Các nhà nghiên cứu cũng phát hiện một chi tiết đáng chú ý liên quan đến quá trình bảo quản xác ướp. Sau khi được khai quật, cơ thể Ötzi từng được xử lý bằng phenol, một hợp chất có khả năng ngăn chặn sự phát triển của nấm mốc. Tuy nhiên, ba trong số bốn loài nấm men được phát hiện lại có khả năng chuyển hóa phenol, giúp chúng thích nghi và tồn tại trong môi trường bảo quản đặc biệt này.

Hiện các nhà khoa học vẫn chưa thể khẳng định liệu những vi sinh vật đang hoạt động là hậu duệ của các quần thể tồn tại liên tục suốt hơn 5.000 năm hay chỉ là các sinh vật từng rơi vào trạng thái ngủ đông rồi hồi sinh khi xác ướp được rã đông và bảo quản trong điều kiện hiện đại.

Dù vậy, những bằng chứng thu thập được cho thấy cơ thể “người băng” đã tạo ra môi trường thuận lợi để một số vi sinh vật tồn tại trong thời gian rất dài.

Điều đặc biệt là các mẫu thu thập vào năm 2010 và năm 2019 cho thấy số lượng của một loài vi sinh vật ưa lạnh đã gia tăng theo thời gian, gợi ý rằng ít nhất một số vi sinh vật không chỉ sống sót mà còn có thể sinh sản chậm trong điều kiện dưới 0 độ C tại phòng lưu trữ xác ướp.

“Xác ướp Người băng không đơn thuần là một hiện vật bất động mà là một hệ sinh thái năng động, một kho lưu trữ sống, nơi các vi sinh vật cổ đại có nguồn gốc từ sông băng và các chất gây ô nhiễm hiện đại cùng tồn tại trong môi trường bảo tàng”, nhóm nghiên cứu viết.