Trong quá trình khai quật tại thành phố cổ Oxyrhynchus (nay là thị trấn Al Bahnasa, miền trung Ai Cập), các nhà khảo cổ đã phát hiện một xác ướp với những văn bản giấy cói gắn chặt trên phần bụng như một phần của quá trình ướp xác.

Nghiên cứu phân tích cho thấy, những văn bản này thực chất là những đoạn văn học Hy Lạp cổ được trích từ sử thi kinh điển Iliad của đại thi hào mù nổi tiếng Homer. Đây được xem là trường hợp đầu tiên một văn bản văn học được tìm thấy trong bối cảnh mai táng tại Ai Cập cổ đại.

Xác ướp được xác định có niên đại vào thời kỳ La Mã, khoảng thế kỷ IV sau Công nguyên. Theo nhà văn ngữ cổ Ignasi-Xavier Adiego thuộc Đại học Barcelona (Tây Ban Nha), đồng thời là giám đốc sứ mệnh khảo cổ tại khu vực này, việc phát hiện các cuộn giấy cói Hy Lạp cổ kèm theo xác ướp không phải là hiếm. Tuy nhiên, các văn bản đó chủ yếu mang tính chất nghi lễ, ma thuật hoặc cầu nguyện nhằm bảo vệ người chết, chứ chưa từng ghi nhận sự xuất hiện của một tác phẩm văn học kinh điển.

“Đây là một bước tiến quan trọng trong nghiên cứu của chúng tôi. Lần đầu tiên, một văn bản văn học được sử dụng trong nghi thức mai táng theo cách này”, ông Adiego nhấn mạnh.

Dù cuộn giấy cói được tìm thấy trong tình trạng phân mảnh và xuống cấp nghiêm trọng, nhóm nghiên cứu vẫn xác định được nội dung chính thuộc Quyển II của “Iliad”, cụ thể là đoạn kể về cuộc chiến thành Troy và chiến binh huyền thoại Achilles.

Những mảnh giấy rời rạc trên xác ướp

Sử thi “Iliad” có niên đại khoảng 2.700 năm và là một trong những tác phẩm nền tảng của văn học phương Tây. Việc một đoạn trích từ sử thi này xuất hiện trong nghi lễ ướp xác tại Ai Cập cho thấy mức độ lan tỏa sâu rộng của văn hóa Hy Lạp trong thời kỳ La Mã.

Tuy nhiên, do tình trạng mong manh của hiện vật, nhóm nghiên cứu chưa thể tiến hành các phương pháp phân tích chuyên sâu như chụp tia X hoặc quét đa phổ để có thể đọc rõ nội dung mà không làm hư hại giấy cói. Đây sẽ là hướng nghiên cứu tiếp theo nhằm giải mã đầy đủ văn bản.

Hiện tại, vai trò chính xác của đoạn trích “Iliad” trong nghi lễ ướp xác vẫn là một ẩn số. Một giả thuyết được nhóm nghiên cứu đưa ra là cuộn giấy cói có thể đóng vai trò như “chữ ký” của người thợ ướp xác, một dấu ấn cá nhân hoặc cách nhận diện sản phẩm của họ.

Trong khi đó, các cuộn giấy cói khác tìm thấy cùng khu vực, vốn chứa những chỉ dẫn nghi lễ hoặc lời cầu nguyện, được cho là mang chức năng bảo vệ linh hồn người chết trong hành trình sang thế giới bên kia. Tuy nhiên, việc một văn bản văn học như “Iliad” đảm nhận vai trò tương tự lại là điều khó lý giải.

“Ý tưởng về một tác phẩm văn học lại được dùng với mục đích nghi lễ là điều rất bất thường. Chúng tôi vẫn chưa thể giải thích rõ ràng lý do của hiện tượng này”, ông Adiego cho biết.

Khu vực Oxyrhynchus từ lâu đã được biết đến là một trong những địa điểm khảo cổ quan trọng nhất của Ai Cập. Kể từ cuối thế kỷ XIX, hàng nghìn bản giấy cói quý giá gồm các văn bản hành chính, tôn giáo và văn học Hy Lạp đã được phát hiện tại đây, góp phần quan trọng vào việc nghiên cứu lịch sử cổ đại.

Trong đợt khai quật mới nhất, các nhà khảo cổ đã phát hiện ba phòng mộ bằng đá vôi chứa nhiều xác ướp từ thời La Mã. Một số thi thể có lá vàng hoặc đồng đặt trên lưỡi cho thấy đây là niềm tin giúp người chết giao tiếp hoặc trả phí cho hành trình sang thế giới bên kia.

Ngoài ra, các nhà nghiên cứu còn tìm thấy những bình chứa tro cốt của người trưởng thành, trẻ sơ sinh và cả động vật thuộc họ mèo, tất cả đều được bọc trong vải. Những phát hiện này cho thấy nghi lễ mai táng tại đây có sự pha trộn phức tạp giữa các yếu tố văn hóa và tín ngưỡng.

Lá vàng được gắn trên xác ướp

Vào thời kỳ La Mã, tiếng Hy Lạp được sử dụng rộng rãi trong hành chính và giáo dục tại Ai Cập. Các tác phẩm như “Iliad” không chỉ được lưu hành mà còn được giảng dạy phổ biến. Do đó, việc người Ai Cập cổ đại quen thuộc với nội dung của sử thi này là điều không bất ngờ.

Tuy nhiên, việc đưa một đoạn trích văn học vào nghi thức ướp xác lại mở ra câu hỏi lớn về ý nghĩa biểu tượng của văn học trong đời sống tâm linh thời bấy giờ. Phát hiện này được xem là minh chứng rõ nét cho sự giao thoa sâu sắc giữa hai nền văn hóa lớn của thế giới cổ đại.

Các nhà khoa học kỳ vọng rằng việc áp dụng các công nghệ phân tích hiện đại sẽ giúp giải mã đầy đủ nội dung cuộn giấy cói, từ đó làm sáng tỏ vai trò thực sự của đoạn trích “Iliad” trong nghi lễ mai táng.

Đồng thời, những cuộc khai quật tiếp theo tại Oxyrhynchus có thể tiếp tục mang lại các phát hiện tương tự, góp phần giúp giới nghiên cứu hiểu rõ hơn về đời sống văn hóa, tín ngưỡng và sự kết nối giữa các nền văn minh cổ đại.