Toàn cảnh khu khai quật Gesher Benot Ya‘aqov ở miền bắc Israel

Một nghiên cứu mới công bố trên tạp chí Quaternary Science Reviews (số tháng 6/2026) đã cung cấp thêm bằng chứng thuyết phục cho thấy con người sơ khai tại khu vực miền bắc Israel ngày nay đã biết sử dụng và duy trì lửa từ khoảng 780.000 năm trước.

Theo đó, các nhà khoa học đã phát hiện hơn 260 mảnh than củi tại di chỉ khảo cổ Gesher Benot Ya’akov, một địa điểm hiếm hoi lưu giữ được dấu tích lửa cổ đại. Giáo sư Naama Goren-Inbar (Đại học Hebrew ở Jerusalem) cho biết, đây là lần đầu tiên một lượng lớn than củi được xác định rõ ràng tại một di chỉ có niên đại xa xưa như vậy.

“Trước đây, chúng tôi đã xác định được dấu tích răng cá từng tiếp xúc ở nhiệt độ cao và các mảnh đá lửa bị cháy”, bà cho biết. Giờ đây với bằng chứng về than củi, những giả thuyết về việc con người cổ đại kiểm soát lửa càng được củng cố.

Di chỉ Gesher Benot Ya’akov được xem là một trong những địa điểm sớm nhất ngoài châu Phi có dấu hiệu sử dụng lửa có kiểm soát. Nơi đây đã được khai quật trong nhiều thập kỷ và được xác định niên đại thông qua sự thay đổi của từ trường Trái đất, cho thấy dấu tích con người xuất hiện tại đây từ khoảng 780.000 năm trước. Các nhà khảo cổ cũng ghi nhận khoảng 20 lớp trầm tích, cho thấy con người đã quay lại sinh sống tại khu vực này liên tục trong suốt 100.000 năm.

Theo bà Goren-Inbar, việc tìm thấy dấu tích than củi từ một thời gian dài trước đây là rất hiếm. Thông thường, than củi rất dễ bị phân hủy theo thời gian, nhưng nơi đây có môi trường ngập nước do thuộc hệ thống hồ cổ Hula, lớp trầm tích ẩm ướt đã giúp giữ lại các dấu vết quý giá này qua hàng trăm nghìn năm.

Phân tích thành phần than củi cho thấy nguồn gỗ được sử dụng rất đa dạng, bao gồm tro, liễu, nho, ô liu, sồi, dẻ cười và cả lựu. Đây cũng là bằng chứng sớm nhất về sự xuất hiện của cây lựu tại khu vực Levant. Điều này cho thấy hệ sinh thái thời kỳ đó phong phú và có nhiều điểm tương đồng với hiện nay.

Các nhà nghiên cứu cho rằng con người sơ khai đã tận dụng nguồn gỗ trôi dạt dọc theo bờ hồ để làm nhiên liệu, thay vì phải tốn công tìm kiếm ở xa. Lựa chọn này cho thấy dấu hiệu của tư duy phát triển, khả năng quan sát môi trường và đưa ra quyết định hiệu quả.

Phát hiện tại Gesher Benot Ya’akov đã góp phần làm rõ hành trình tiến hóa của loài người. Trong khi các bằng chứng sớm nhất về việc sử dụng lửa xuất hiện ở châu Phi cách đây khoảng 1,2 triệu năm, thì việc tự tạo ra lửa chỉ được xác nhận rõ ràng vào khoảng 400.000 năm trước.

Do đó, khả năng duy trì và sử dụng lửa tại khu vực Levant từ 780.000 năm trước cho thấy đây là một bước tiến quan trọng trong quá trình thích nghi của con người khi rời khỏi châu Phi.

Hình ảnh phục dựng một người Homo erectus 1.600.000 năm tuổi dựa trên mẫu hóa thạch được gọi là "cậu bé Turkana" được trưng bày tại Bảo tàng Người Neanderthal ở Mettmann, Đức.

Dù chưa tìm thấy hóa thạch người tại di chỉ này, các nhà khoa học cho rằng chủ nhân của những dấu tích trên nhiều khả năng là loài Homo erectus, loài người đứng thẳng đầu tiên rời châu Phi.

Những phát hiện mới không chỉ giúp củng cố mối liên hệ giữa các cộng đồng người cổ đại ở châu Phi và Tây Á, mà còn khẳng định vai trò quan trọng của lửa trong đời sống và văn hóa của nhân loại từ rất sớm.

Theo Giáo sư Goren-Inbar, khám phá này mang ý nghĩa đặc biệt khi bổ sung thêm một mắt xích quan trọng trong lịch sử tiến hóa của con người.

“Nó cho thấy lửa đã trở thành một phần thiết yếu trong đời sống của tổ tiên chúng ta từ hàng trăm nghìn năm trước”, bà nói.