Bạn có từng hỏi con: “Nếu chấm điểm mẹ, con cho mẹ bao nhiêu điểm?” Thực tế, rất nhiều phụ huynh đã và đang làm điều này. Một ví dụ thường thấy trên mạng:

Mẹ hỏi: “Nếu thang điểm 10, mẹ được mấy điểm?” Con trả lời: “10 điểm.” Mẹ hỏi tiếp: “Thế nếu thang điểm 100?” Con đáp: “100 điểm.”

Nghe qua tưởng là câu trả lời hoàn hảo, nhưng người mẹ lại… hơi thất vọng, vì trong lòng mong con sẽ nói “200 điểm”.

Một bà mẹ khác kể: “Tôi hỏi con trai 16 tuổi chấm mẹ mấy điểm, nó nói 11 điểm. Tôi hỏi thêm 1 điểm là gì, nó trả lời: ‘Để mẹ tự hào chút thôi.’”

Cũng có người chia sẻ: “Con gái tuổi teen của tôi chỉ chấm mẹ 4 điểm.”

Đằng sau “trò vui” là vấn đề tâm lý đáng suy ngẫm

Thoạt nhìn, đây có vẻ là một tương tác gia đình nhẹ nhàng, thú vị.

Nhưng nếu nhìn sâu vào cơ chế tâm lý phía sau, nhiều phụ huynh có thể sẽ… giật mình.

Nhà tâm lý học người Anh John Bowlby – cha đẻ của thuyết gắn bó – từng phân tích hiện tượng phổ biến này trong tác phẩm của mình.

Ông cho rằng: Một người (trẻ em, thanh thiếu niên hoặc người lớn) có thể ý thức rằng cha mẹ mình “rất tốt”, nhưng ở tầng nhận thức sâu hơn lại tồn tại một hình ảnh hoàn toàn ngược lại – nơi cha mẹ có thể bị cảm nhận là thờ ơ, từ chối hoặc đối xử chưa tốt.

Nguyên nhân của sự “mâu thuẫn” này thường đến từ 3 yếu tố:

Trẻ nhỏ chưa có khả năng nhìn nhận cha mẹ một cách toàn diện (vừa có điểm tốt, vừa có điểm chưa tốt)

Trẻ phụ thuộc hoàn toàn vào cha mẹ, nên có xu hướng “thiên vị” 

Cha mẹ tạo áp lực để con phải nhìn nhận mình theo hướng tích cực

Khi trẻ bị “dẫn dắt” phải nghĩ cha mẹ luôn đúng

Bowlby chỉ ra rằng, trong nhiều gia đình, cha mẹ vô tình tạo ra áp lực khiến con phải “nhìn mình theo cách tích cực”.

Điều này có thể diễn ra dưới nhiều hình thức:

Gợi ý, dẫn dắt để con nói điều cha mẹ muốn nghe Khi con nhận xét chưa tích cực, cha mẹ tỏ ra buồn bã, thất vọng Thậm chí khiến trẻ nghĩ rằng: nếu thấy cha mẹ không tốt, thì lỗi là ở chính mình

Nói cách khác, thông điệp ngầm là:

Cha mẹ luôn đúng. Nếu con thấy chưa đúng, là do con sai.

Theo Bowlby, đây là một kiểu tương tác không lành mạnh, vì nó có thể:

Che giấu sự thật

Gây nhiễu nhận thức của trẻ

Kìm hãm khả năng suy nghĩ độc lập

“Áp lực nhẹ nhàng” nhưng ảnh hưởng không hề nhỏ

Trong thực tế, phần lớn cha mẹ không dùng cách quá cực đoan như đe dọa “không yêu con nữa”, mà thường thể hiện dưới dạng nhẹ nhàng, thậm chí hài hước. Ví dụ: Khi con chấm điểm không như mong muốn, cha mẹ có thể nói: “Ôi, mẹ yêu con thế mà con chỉ cho mẹ có thế này thôi à, mẹ buồn quá…”

Trẻ càng nhỏ càng khó “chống lại” kiểu phản ứng này, nên thường sẽ nhanh chóng sửa lại câu trả lời theo hướng làm hài lòng cha mẹ.

Mong muốn “được công nhận” của cha mẹ

Hầu hết cha mẹ đều muốn con nhìn nhận mình là:

Người có trách nhiệm

Yêu thương con

Dạy con tốt

Hy sinh vì con

Đó là điều hoàn toàn dễ hiểu.

Tuy nhiên, cách thể hiện như:

Hỏi điểm để “thăm dò”

Liên tục nhấn mạnh mình đã vất vả thế nào

Tự khen mình trước mặt con

… lại có thể vô tình mang yếu tố áp đặt, điều khiển và thao túng cảm xúc.

Đáng chú ý, những phụ huynh thiếu tự tin trong vai trò làm cha mẹ đôi khi lại càng dễ tìm kiếm sự “công nhận” từ con theo cách này.

Khi cách nuôi dạy con có nét giống “PUA”

Nếu nhìn kỹ, những hành vi trên có điểm tương đồng với khái niệm PUA (thao túng tâm lý) trong các mối quan hệ.

PUA ban đầu là khái niệm chỉ việc sử dụng kỹ năng tâm lý để tiếp cận người khác,

nhưng hiện nay thường mang nghĩa tiêu cực: dùng thủ thuật để kiểm soát cảm xúc và suy nghĩ của đối phương.

Trong nuôi dạy con, điều này có thể biểu hiện qua:

“Tẩy não” nhẹ nhàng: luôn nhấn mạnh “bố mẹ là tốt nhất”

Dùng phần thưởng: con làm theo sẽ được khen là “ngoan”

Đe dọa cảm xúc: “bố mẹ sẽ buồn”, “bố mẹ không thích con nữa”

Thái độ thất thường: lúc vui vẻ, lúc nổi giận đột ngột

Hệ quả lâu dài với trẻ

Trẻ lớn lên trong môi trường như vậy dễ trở thành:

Người luôn cố gắng làm hài lòng người khác

Thiếu tự tin, thiếu cảm giác an toàn

Khó xây dựng ranh giới cá nhân

Khi trưởng thành, những trẻ này cũng dễ trở thành “đối tượng” trong các mối quan hệ mang tính thao túng.

Không có “lối tắt” trong mối quan hệ cha mẹ – con cái

Có một câu nói về tình yêu: “Không có con đường tắt.” Điều này cũng đúng với quan hệ cha mẹ – con cái. Việc yêu cầu con “chấm điểm” cha mẹ thực chất không mang nhiều ý nghĩa tích cực.

Một mối quan hệ lành mạnh nên được xây dựng trên:

Sự chân thật

Sự tôn trọng

Tình yêu không điều kiện

Cách giao tiếp lành mạnh

Thay vì tìm kiếm sự công nhận từ con, cha mẹ nên tập trung vào việc xây dựng một môi trường an toàn để con được là chính mình.

Đó mới là nền tảng vững chắc cho sự phát triển lâu dài của trẻ.