Trong bối cảnh nhiều quốc gia đang siết chặt hoặc cân nhắc cấm trẻ em sở hữu tài khoản mạng xã hội, câu chuyện này cũng đặt ra nhiều tranh luận tại Việt Nam.

Để có những góc nhìn rộng hơn về việc sử dụng mạng xã hội (MXH), dưới đây là những chia sẻ của Thạc sĩ tâm lý lâm sàng, Nhà trị liệu tâm lý Hoàng Quốc Lân, Trung tâm chăm sóc sức khoẻ tinh thần, Bệnh viện Đa khoa Phương Đông.

Trẻ giao tiếp qua màn hình nhưng lại ngại tiếp xúc trực tiếp

Ngọc Minh:  Một vài người bạn của tôi than phiền con họ "nghiện Facebook", có thể "lướt phây" nhiều tiếng liên tục. Trong thực tế thăm khám, ông đã từng tiếp nhận những trường hợp trẻ bị lệ thuộc vào MXH hoặc gặp các rối loạn tâm lý xuất phát từ môi trường trực tuyến như vậy chưa?

ThS Hoàng Quốc Lân: Có chứ. Tôi đã tiếp nhận không ít trường hợp trẻ bị trầm cảm nặng có liên quan đến việc sử dụng MXH. Trên thực tế, phần lớn những tổn thương tâm lý ở trẻ thường diễn ra âm thầm và bắt đầu từ những thay đổi rất nhỏ.

Có những em vốn tự tin, tích cực, nhưng sau một thời gian sử dụng MXH lại bắt đầu cảm thấy mình không đủ xinh đẹp, không đủ giỏi hoặc cuộc sống của mình không tốt bằng người khác. Việc thường xuyên tiếp xúc với những hình ảnh đã qua chỉnh sửa hay những thành công được phô bày trên mạng khiến các em dần hình thành cảm giác tự ti và áp lực phải so sánh bản thân với người khác.

Nhiều trẻ chia sẻ rằng các em thức đến 1-2 giờ sáng chỉ để xem các video ngắn. Tình trạng này kéo dài có thể ảnh hưởng đến giấc ngủ, khả năng tập trung, động lực học tập cũng như sức khỏe tâm thần. Tôi cũng gặp khá nhiều trường hợp lo âu xã hội, tức là các em rất thoải mái khi giao tiếp qua màn hình nhưng lại e ngại tiếp xúc trực tiếp ngoài đời thực.

Ảnh thiết kế: Hà Linh.

Thậm chí, có những trường hợp phải điều trị vì nghiện MXH. Tôi từng tiếp nhận một bệnh nhân nữ 15 tuổi đã biết tận dụng các nền tảng số để kiếm tiền với mức thu nhập khá cao. Em lập kênh TikTok, livestream bán hàng và sản xuất các video giải trí nhằm tăng tương tác. Nhưng việc dành quá nhiều thời gian cho các nền tảng số đã ảnh hưởng nặng nề việc học tập và mối quan hệ với gia đình của em.

Khi không được sử dụng MXH theo ý muốn, cô bé bứt rứt, khó chịu, cảm xúc thay đổi thất thường và dễ nổi nóng. Dần dần, em xuất hiện các triệu chứng lo âu và phải điều trị tại bệnh viện. Ở đây, bệnh nhân được hạn chế sử dụng điện thoại và MXH, đồng thời có sự phối hợp chặt chẽ từ phía gia đình. Tình trạng sức khỏe tâm thần của em dần được cải thiện. Tuy nhiên, khi giảm thời gian sử dụng MXH, bệnh nhân lại xuất hiện cảm giác hụt hẫng vì trước đó đã quen với việc nhận được sự chú ý, những lời khen ngợi và cảm giác thành công trên mạng.

Nhiều người cho rằng hậu quả lớn nhất của việc trẻ dùng MXH là "nghiện mạng". Nhưng tôi nghĩ "nghiện" chỉ là phần nổi của tảng băng chìm.

Điều đáng lo ngại hơn là những thay đổi lâu dài về nhận thức và cảm xúc. Trẻ có thể hình thành những nhận thức méo mó về bản thân, về thế giới xung quanh hoặc về giá trị của chính mình.

Ví dụ, khi quen với việc nhận phần thưởng tức thời từ MXH, trẻ có thể giảm khả năng kiên nhẫn và nỗ lực trong các hoạt động đòi hỏi thời gian dài. Hoặc khi thường xuyên so sánh bản thân với những hình ảnh đã qua chỉnh sửa, các em dễ mất đi sự hài lòng với chính mình và dần đánh mất sự tự tin.

Đặc biệt, do não bộ trẻ vẫn đang phát triển nên các tác động này có thể sâu sắc và kéo dài hơn so với người trưởng thành.

Ngọc Minh: Từ thực tế cho thấy tác động của MXH đến trẻ em như vậy, ông có cho rằng chúng ta nên cấm trẻ sử dụng MXH không?

ThS Hoàng Quốc Lân: Ở một số quốc gia, như Úc, cấm hoàn toàn MXH là giải pháp dễ hiểu. Tuy nhiên, cá nhân tôi thấy không hiệu quả. Nhu cầu kết nối xã hội là nhu cầu tự nhiên của trẻ cũng như của người lớn. Nếu cấm một nền tảng, các em có thể chuyển sang nền tảng khác. Nếu siết tài khoản chính thức, các em có thể sử dụng tài khoản của người thân hoặc khai gian tuổi để tham gia…

Việc cấm MXH không giải quyết được gốc rễ vấn đề. Khi một điều gì đó bị cấm sẽ kích thích tính tò mò, trẻ có xu hướng tìm cách tiếp cận theo hướng lén lút. Điều này khiến các em luôn ở trong trạng thái lo lắng, phòng vệ hoặc giấu giếm khi sử dụng.

Vì vậy, giáo dục vẫn là giải pháp hiệu quả nhất. Chúng ta cần định hướng, đồng hành cùng trẻ thay vì chỉ cấm đoán.

Mục tiêu cuối cùng không phải là tạo ra những đứa trẻ hoàn toàn tách biệt với môi trường số, mà là giúp các em biết sử dụng MXH một cách an toàn, có trách nhiệm và hiệu quả. Tôi cho rằng đây là hướng tiếp cận tích cực hơn thay vì cấm hoàn toàn.

Ngọc Minh: Nhưng để có cách tiếp cận tích cực, thì sự thay đổi phải đến từ người lớn?

ThS Hoàng Quốc Lân: Đúng vậy. Mỗi thời đại đều có những hình thức tương tác riêng. Trước đây trẻ gặp gỡ, vui chơi trực tiếp, tham gia các trò chơi dân gian hay các hoạt động ngoài trời. Còn hiện nay, trẻ có thêm nhiều nền tảng kết nối và tương tác trên môi trường số.

Mỗi thời kỳ đều có những cơ hội và rủi ro riêng. Điều đáng nói là trẻ em đang bước vào một môi trường được tạo ra bởi người lớn, nhưng lại chưa có đủ kiến thức và kỹ năng để tự bảo vệ mình. MXH có nhiều mặt tích cực, mang lại giá trị về thông tin, học tập và kết nối, nhưng cũng tồn tại không ít nguy cơ.

Ảnh thiết kế: Hà Linh.

Có thể hình dung MXH giống như một thành phố lớn với rất nhiều phương tiện, luật lệ và tình huống phức tạp. Chúng ta không thể cấm trẻ bước ra đường, nhưng cũng không thể mặc định rằng các em đã biết cách tham gia giao thông an toàn. Điều tôi lo ngại nhất không phải là việc trẻ sử dụng MXH, mà là mức độ tác động của nó đến nhận thức, cảm xúc và sự phát triển não bộ của trẻ. Vì vậy, thay vì chỉ đặt câu hỏi MXH có độc hại hay không, chúng ta cần đánh giá mức độ ảnh hưởng của nó đối với trẻ em.

Trên thế giới có những nghiên cứu nào về lợi ích và rủi ro của việc trẻ sử dụng MXH. Một số nghiên cứu cho thấy việc sử dụng MXH có thể ảnh hưởng đến chất lượng cuộc sống, khả năng nhận thức và kỹ năng của trẻ ở những mức độ khác nhau.

Tuy nhiên, nếu trẻ được hướng dẫn đúng cách, có kỹ năng sử dụng MXH và được giáo dục phù hợp thì môi trường số cũng mang lại nhiều lợi ích. Trẻ có thể học hỏi, tiếp cận thông tin và phát triển nhận thức tốt hơn. Vì vậy, vấn đề không nằm ở bản thân MXH mà ở cách chúng ta giúp trẻ tiếp cận và sử dụng nó.

"10 - 15 tuổi là giai đoạn cần chú ý nhất"

Ngọc Minh: Vậy nếu cho trẻ sử dụng MXH, theo ông, nhóm tuổi nào cần được quan tâm nhiều nhất?

ThS Hoàng Quốc Lân: Tôi cho rằng đó là nhóm từ khoảng 10 đến 15 tuổi. Đây là giai đoạn trẻ bắt đầu đặt nhiều câu hỏi về bản thân như: "Tôi là ai?", "Mọi người nghĩ gì về tôi?", "Tôi có được chấp nhận hay không?".

Thuật toán MXH thường tác động rất mạnh vào những nhu cầu đó. Chỉ một bình luận tiêu cực cũng có thể khiến trẻ suy nghĩ rất lâu và tin rằng những nhận xét ấy là sự thật. Trong khi người lớn có thể nhanh chóng bỏ qua, trẻ em lại dễ bị ảnh hưởng đến lòng tự trọng và hình ảnh bản thân trong thời gian dài.

Ngọc Minh: Cha mẹ và nhà trường cần làm gì để tạo ra một không gian số an toàn cho trẻ?

ThS Hoàng Quốc Lân: Trước hết, cha mẹ cần tự hỏi liệu mình đang giúp con an toàn hơn hay đang khiến con trở nên phụ thuộc hơn vào sự kiểm soát của người lớn. Nếu mọi quyết định đều do cha mẹ đưa ra, trẻ có thể an toàn trong ngắn hạn nhưng lại thiếu khả năng tự bảo vệ khi không còn sự giám sát.

Mục tiêu cuối cùng không phải là kiểm soát trẻ cho đến khi trưởng thành, mà là giúp các em đủ năng lực tự quản lý bản thân khi bước vào tuổi trưởng thành.

Về phía nhà trường, công tác giáo dục đóng vai trò rất quan trọng. Các hoạt động ngoại khóa, tuyên truyền về an toàn mạng, nhận diện lừa đảo trực tuyến, bắt nạt trên không gian mạng hay các nguy cơ khác đều rất cần thiết.

Bên cạnh đó, trường học cần xây dựng môi trường học tập tích cực, tạo cơ hội để học sinh kết nối trực tiếp, tham gia các hoạt động chung và hình thành những mối quan hệ lành mạnh. Khi trẻ có môi trường giao tiếp thực tế phong phú, các em sẽ ít phụ thuộc hơn vào không gian mạng và có thêm nơi để chia sẻ, tìm kiếm sự hỗ trợ khi gặp khó khăn.

Cảm ơn chuyên gia về cuộc nói chuyện đầy ý nghĩa này!