Trong hành trình định hướng nghề nghiệp, không ít bạn trẻ rơi vào cảnh "vỡ mộng" sau kỳ học đầu tiên tại đại học. Theo một khảo sát của LinkedIn, có đến hơn 40% sinh viên sau khi tốt nghiệp cảm thấy ngành học của mình không phù hợp với thực tế công việc hoặc đam mê cá nhân. 

Tại Việt Nam, con số này cũng không hề nhỏ khi áp lực từ gia đình và xu hướng đám đông thường lấn át sở thích thực sự. Tâm lý học gọi đây là hiện tượng Khủng hoảng định hướng, xảy ra khi giá trị cá nhân và môi trường học tập không có sự giao thoa.

Luôn cảm thấy "ngộp" và kiệt sức với các môn chuyên ngành

Dấu hiệu rõ ràng nhất của việc chọn sai ngành là sự chán nản tột độ đối với các môn học cốt lõi. Thay vì cảm thấy tò mò hay hứng thú với kiến thức mới, bạn lại thấy mọi thuật ngữ, lý thuyết đều trở nên xa lạ và cực kỳ khó tiếp thu. Bạn đến lớp chỉ để điểm danh, tâm trí luôn lơ lửng và đếm ngược từng phút để được tan học.

Nghiên cứu về trạng thái dòng chảy (flow state) của nhà tâm lý học Mihaly Csikszentmihalyi chỉ ra rằng, khi làm việc mình yêu thích, bộ não sẽ rơi vào trạng thái tập trung cao độ và quên đi thời gian. Ngược lại, nếu bạn luôn cảm thấy thời gian trên lớp trôi qua chậm chạp như tra tấn, đó là tín hiệu cho thấy bộ não đang từ chối tiếp nhận loại kiến thức này. Việc cố gắng nhồi nhét những thứ mình không hề yêu thích sẽ dẫn đến tình trạng kiệt sức học đường (academic burnout), khiến bạn mất đi năng lượng cho cả những hoạt động khác trong cuộc sống.

Ảnh minh họa

Sự sụt giảm lòng tự trọng và cảm giác "kém cỏi" so với bạn bè

Khi chọn đúng ngành, những thử thách hay bài tập khó sẽ là động lực để bạn chinh phục. Nhưng khi chọn sai ngành, mỗi bài kiểm tra đều trở thành một gánh nặng tâm lý khủng khiếp. Bạn bắt đầu nghi ngờ năng lực của bản thân khi thấy bạn bè xung quanh nắm bắt vấn đề rất nhanh, còn mình thì loay hoay mãi vẫn không hiểu bản chất.

Tâm lý học xã hội gọi đây là hiệu ứng so sánh ngược. Việc liên tục đứng ở "đội sổ" trong một lĩnh vực không thuộc về thế mạnh của mình sẽ khiến lòng tự trọng của bạn bị tổn thương nghiêm trọng. Theo một báo cáo từ Hiệp hội Tâm lý học Hoa Kỳ (APA), việc ép buộc bản thân theo đuổi một lĩnh vực không phù hợp trong thời gian dài có thể dẫn đến các vấn đề về lo âu và trầm cảm. Bạn bắt đầu tin rằng mình là kẻ thất bại, trong khi thực tế có thể bạn chỉ đang là một "con cá bị bắt phải leo cây".

Chỉ quan tâm đến bằng cấp mà không màng đến việc thực hành

Dấu hiệu tiếp theo cho thấy bạn đang đi nhầm đường là tâm thế học tập đối phó. Bạn chỉ cố gắng học để không bị nợ môn, để lấy được tấm bằng làm hài lòng cha mẹ, nhưng tuyệt đối không có ý định tìm hiểu xem công việc thực tế sau này sẽ ra sao. Bạn né tránh các buổi kiến tập, thực tập hoặc các dự án thực tế vì cảm thấy chúng thật phiền phức và không có ý nghĩa.

Ảnh minh họa

Theo thuyết động lực tự quyết (self-determination theory) của Decy và Ryan, một người chỉ thực sự bền bỉ khi họ tìm thấy ý nghĩa và sự tự chủ trong việc mình làm. Nếu bạn không hề có cảm giác tự hào khi nhắc về ngành học của mình, hoặc không thể tưởng tượng nổi cảnh mình sẽ làm công việc đó suốt 8 tiếng mỗi ngày trong tương lai, thì tấm bằng đại học đó rất có thể sẽ trở thành một "tờ giấy thông hành" không có điểm đến. Thực tế, những người chọn sai ngành thường có xu hướng làm trái ngành hoặc nhảy việc liên tục sau khi ra trường vì thiếu đi động lực nội tại.

Chọn sai ngành không phải là dấu chấm hết, nó chỉ là một bài học đắt giá để bạn hiểu rõ bản thân mình hơn. Quan trọng là bạn dám đối diện với sự thật và có đủ bản lĩnh để điều chỉnh hướng đi trước khi quá muộn. Một quyết định dũng cảm ở hiện tại có thể cứu vãn cả sự nghiệp và niềm vui của bạn trong tương lai.