Mua ngọc không giống chọn một món phụ kiện thông thường. Hai chiếc vòng nhìn qua cùng màu xanh nhưng giá có thể cách nhau hàng chục lần. Một món là ngọc tự nhiên chất lượng tốt, món còn lại có thể đã tẩy, nhuộm, bơm polymer hoặc thậm chí chỉ là vật liệu mô phỏng. Khó hơn nữa, không ít phương pháp xử lý gần như không thể xác định chắc chắn chỉ bằng mắt thường. Vì vậy, người mới không nên xuống tiền dựa trên cảm giác, lời quảng cáo hay vài mẹo kiểm tra truyền miệng.

1. Phải biết chính xác mình đang mua loại ngọc nào

Sai lầm phổ biến của người mới là cho rằng mọi loại đá màu xanh được gọi là “ngọc” đều giống nhau. Trên thực tế, hai vật liệu chính thường được nhắc đến là jadeite và nephrite. Tại Việt Nam, jadeite thường được gọi là phỉ thúy, còn nephrite thường được gọi là ngọc bích. Ngoài ra, trên thị trường còn có nhiều vật liệu khác được đặt tên thương mại chứa chữ “ngọc” dù không phải jadeite hay nephrite. Bởi vậy, trước khi hỏi giá, người mua cần yêu cầu người bán xác nhận rõ tên vật liệu, nguồn gốc tự nhiên hay nhân tạo và sản phẩm đã qua xử lý hay chưa.

Với phỉ thúy, các khái niệm loại A, B, C rất dễ gây nhầm lẫn. Loại A thường được hiểu là jadeite tự nhiên, không tẩy axit, bơm polymer hoặc nhuộm màu. Tuy nhiên, chữ A chỉ nói đến tình trạng xử lý, không đồng nghĩa món ngọc chắc chắn đẹp hoặc có giá trị cao. Một món loại A vẫn có thể đục, màu nhạt, nhiều tạp chất hoặc có vết nứt. Trong khi đó, loại B thường đã được tẩy và tẩm polymer; loại C đã nhuộm màu; còn B+C là sản phẩm trải qua cả hai phương pháp. Ngọc đã xử lý không phải lúc nào cũng không thể mua. Điều quan trọng là người bán phải công khai đúng tình trạng và giá bán phải tương xứng. Người mua tuyệt đối không nên trả giá của ngọc tự nhiên không xử lý cho một món hàng đã bị can thiệp mà không được thông báo.

2. Món ngọc có giá trị phải được kiểm định độc lập

Với sản phẩm giá trị lớn, lời cam kết của cửa hàng hoặc giấy tự in không đủ để làm căn cứ. Phiếu kiểm định từ một đơn vị chuyên môn độc lập có thể giúp xác định vật liệu là jadeite, nephrite hay loại đá khác, đồng thời phát hiện một số phương pháp xử lý. Người mua nên kiểm tra xem phiếu có ghi rõ tên vật liệu, tình trạng tự nhiên hay nhân tạo, phương pháp xử lý được phát hiện, kích thước, khối lượng, hình ảnh và mã số nhận diện hay không.

Tuy nhiên, cần hiểu rằng phiếu kiểm định không đồng nghĩa với giấy định giá. Việc xác nhận một chiếc vòng là jadeite tự nhiên chưa đủ để kết luận nó đắt tiền. Giá trị còn phụ thuộc vào màu, độ trong, độ mịn của kết cấu, vết nứt, kích thước và chất lượng chế tác.

Khi nhận phiếu, đừng chỉ nhìn tên đơn vị kiểm định. Người mua cần đối chiếu mã báo cáo, ảnh, kích thước và khối lượng với món đồ thực tế. Một phiếu không thể dùng chung cho cả lô hàng hoặc nhiều chiếc vòng tương tự nhau. Với giao dịch lớn, nên thỏa thuận trước rằng người mua được mang sản phẩm đi kiểm định lại tại nơi mình lựa chọn và được hoàn tiền nếu kết quả không đúng với cam kết của người bán.

Các mẹo như áp ngọc lên má để thử độ lạnh, gõ nghe âm thanh, soi đèn pin hay cào kính chỉ có giá trị tham khảo. Nhiều loại đá và thủy tinh cũng tạo cảm giác lạnh hoặc có độ xuyên sáng tương tự. Việc đốt, cào hoặc nhỏ hóa chất còn có thể làm hỏng sản phẩm.

3. Đừng chỉ nhìn màu xanh mà bỏ qua chất lượng tổng thể

Màu sắc là yếu tố dễ thu hút người mua nhất nhưng không phải tiêu chí duy nhất. Một món ngọc đẹp cần được đánh giá đồng thời về màu, độ trong, kết cấu và khuyết điểm. Màu xanh có giá trị không đơn giản là màu càng đậm càng tốt. Màu cần tươi, hài hòa, không quá tối và phân bố đẹp trên toàn bộ sản phẩm. Người mua nên xem ngọc dưới ánh sáng tự nhiên và nhiều nguồn sáng khác nhau, bởi ánh đèn hoặc bộ lọc hình ảnh có thể khiến màu sắc trông rực rỡ hơn thực tế.

Khi mua trực tuyến, nên yêu cầu video không chỉnh màu, quay dưới ánh sáng ban ngày và chụp cận cảnh từng khu vực. Đặc biệt cần kiểm tra cạnh vòng, mặt trong và những vị trí dễ bị che khuất. Độ trong và kết cấu cũng ảnh hưởng mạnh đến giá. Hai chiếc vòng cùng màu nhưng chiếc có kết cấu mịn, độ xuyên sáng tốt và ít tạp chất thường được đánh giá cao hơn. Dù vậy, người mua vẫn phải quan sát kỹ các đường nứt, vết rạn, hốc nhỏ, dấu sửa chữa hoặc trám lấp.

Với vòng tay, vết nứt không chỉ làm giảm giá trị mà còn ảnh hưởng đến độ bền. Những đường màu tự nhiên đôi khi dễ bị nhầm với vết rạn, nên người mới cần yêu cầu người bán soi sáng và giải thích rõ từng dấu vết. Giá cũng phụ thuộc vào kích thước, độ dày và tay nghề chế tác. Một món chạm khắc cầu kỳ chưa chắc giá trị cao hơn, bởi hoa văn đôi khi được sử dụng để che tạp chất hoặc vết nứt trong nguyên liệu.

Cuối cùng, không nên tin những lời quảng cáo như “mua là tăng giá”, “càng đeo càng lên nước” hay “bán lại lúc nào cũng có lãi”. Giá bán lẻ trang sức thường bao gồm chi phí chế tác, thương hiệu và lợi nhuận của cửa hàng. Khi bán lại, người mua có thể phải chịu mức khấu trừ đáng kể. Trước khi chuyển tiền, hãy hỏi rõ tên vật liệu, tình trạng xử lý, khuyết điểm, phiếu kiểm định, chính sách đổi trả và điều kiện thu mua lại. Nếu người bán né tránh, thúc giục chốt đơn hoặc không cho kiểm định độc lập, tốt nhất nên dừng giao dịch.

Mua ngọc không cần quá sợ, nhưng nhất định không được vội. Với người mới, lựa chọn an toàn nhất là mua trong khả năng tài chính, ưu tiên người bán minh bạch và chỉ trả tiền cho chất lượng đã được xác nhận rõ ràng.