Nghiên cứu kéo dài 50 năm về trí tuệ cảm xúc (EQ) tại Anh công bố năm 2011 cho thấy những đứa trẻ bộc lộ EQ cao từ nhỏ có sự nghiệp và cuộc sống khi trưởng thành tốt hơn hẳn mức trung bình. Trí tuệ cảm xúc có mối tương quan thuận mạnh mẽ với sự thành công và hạnh phúc của mỗi người.

Ngược lại, những đứa trẻ có EQ thấp thường bộc lộ những lời nói hoặc hành vi kém tinh tế, dễ gây tổn thương hoặc làm nảy sinh bầu không khí ngượng ngùng cho những người xung quanh trong các tình huống giao tiếp cơ bản hàng ngày, chẳng hạn như chê bai món ăn dữ dội ngay trước mặt nhân viên phục vụ hay phàn nàn về giá trị vật chất của tiền mừng tuổi từ người lớn.

Bốn biểu hiện rõ nét ở những đứa trẻ có trí tuệ cảm xúc thấp

Theo tổng kết của nhà tâm lý học trẻ em Jeffrey Bernstein, những đứa trẻ có trí tuệ cảm xúc thấp thường bộc lộ rõ nét qua bốn đặc trưng cơ bản, rất khó che giấu và cần được nhận diện sớm.

Biểu hiện thứ nhất: Tình trạng nhút nhát bên ngoài nhưng lại hống hách ở nhà

Đặc điểm đầu tiên là xu hướng ứng xử mâu thuẫn trong các môi trường khác nhau. Những đứa trẻ này khi ra ngoài xã hội thường rụt rè, dễ bị bắt nạt và sẵn sàng nhượng bộ hay dâng hiến đồ chơi cho bạn khác để cầu hòa, nhưng khi quay về môi trường gia đình lại trở nên ngang ngược, hay tranh giành, áp đặt và dọa nạt các thành viên nhỏ tuổi hơn để thỏa mãn cảm xúc của mình.

Ảnh minh họa

Biểu hiện thứ hai: Tính cách dễ nổi nóng và khó kiềm chế

Đặc điểm tiếp theo liên quan đến khả năng chịu đựng áp lực và khả năng tương tác xã hội. Trẻ có EQ thấp thường không thể chấp nhận bất kỳ thất bại hay sự từ chối nhỏ nào, dẫn đến việc liên tục nổi giận một cách vô cớ. Trẻ cũng thiếu tinh thần hợp tác, không có ý thức tuân thủ các quy tắc hay giao ước khi chơi chung, điều này khiến chúng dần bị cô lập và không được bạn bè đồng lứa chào đón.

Biểu hiện thứ ba: Lối sống ích kỷ và chỉ quan tâm đến cảm xúc của bản thân

Đặc điểm thứ ba thể hiện ở nhận thức xã hội mang tính cá nhân cực đoan. Dù xảy ra bất kỳ chuyện gì, đứa trẻ cũng chỉ tập trung vào cảm xúc của riêng mình mà phớt lờ mọi yêu cầu, mong muốn hay tổn thương của người khác. Khi xảy ra xung đột hoặc lỗi lầm, phản ứng tự nhiên của trẻ là luôn đùn đẩy trách nhiệm và đổ vội mọi sai sót lên đầu người xung quanh chứ không bao giờ tự nhìn nhận lại mình.

Biểu hiện thứ tư: Thói quen thích xoáy sâu vào khuyết điểm và nỗi đau của người khác

Đặc điểm cuối cùng phản ánh sự thiếu hụt nghiêm trọng về lòng trắc ẩn trong giao tiếp. Đứa trẻ có xu hướng thích hạ thấp, chê bai hoặc lôi những điểm yếu của người khác ra làm trò đùa nhằm mục đích nâng cao giá trị bản thân, sau đó tự đắc với hành vi đó. Lối ứng xử hẹp hòi này tạo cảm giác khó chịu và khiến mọi người xung quanh có tâm lý né tránh, không muốn gắn bó hay duy trì mối quan hệ lâu dài.

Trách nhiệm của cha mẹ trong việc hình thành trí tuệ cảm xúc của con

Phân tích sâu hơn về nguyên nhân, các chuyên gia tâm lý khẳng định trí tuệ cảm xúc của trẻ phần lớn chịu ảnh hưởng trực tiếp từ cha mẹ. Cha mẹ chính là tấm gương phản chiếu, nếu bản thân phụ huynh có cách hành xử thiếu tinh tế, thường xuyên oán trách số phận hay không kiểm soát được cảm xúc thì rất khó có thể nuôi dạy nên những đứa trẻ có EQ cao.

Khi đối mặt với áp lực hay sự cố trong cuộc sống, nếu cha mẹ luôn tỏ ra hoảng loạn, bi quan, hay tranh cãi gay gắt, đứa trẻ lớn lên cũng sẽ gặp khó khăn trong việc xử lý các mối quan hệ xã hội một cách linh hoạt và rất dễ bỏ cuộc trước nghịch cảnh.

Tương tự, một môi trường sống ngập tràn sự soi mói, chỉ trích và khắc nghiệt từ đấng sinh thành sẽ nhào nặn nên những đứa trẻ mang tâm lý rụt rè, không dám nghĩ không dám làm, hoặc ngược lại, trở nên cay nghiệt với thế giới xung quanh.

Trong cuốn sách "Sửa lỗi bằng cách nào trẻ sẽ nghe theo, dạy dỗ thế nào trẻ sẽ ham học", tác giả cũng nhấn mạnh rằng bản chất việc trẻ có EQ thấp xuất phát từ chính phương pháp giáo dục sai lầm của gia đình. Nhận thức được mối liên hệ mật thiết này là bước đi đầu tiên và quan trọng nhất để các bậc phụ huynh thay đổi.

Thay vì trốn tránh trách nhiệm hay đổ lỗi cho tính cách tự nhiên của con trẻ, cha mẹ cần chủ động nâng cao kỹ năng nuôi dạy, học cách thấu hiểu con cái và đồng thời rèn luyện trí tuệ cảm xúc cho chính bản thân mình. Hành trình trưởng thành của mỗi đứa trẻ đều là tấm gương phản chiếu quá trình tự tu dưỡng của phụ huynh; chỉ khi cha mẹ không ngừng hoàn thiện bản thân, con cái mới có được bệ phóng vững chắc để trở nên ưu tú.