Ai sẽ cứu các thể chế toàn cầu sau khi COVID-19 đi qua?

CHẤN HƯNG (t/h)

Điều đáng nói về một cuộc khủng hoảng, một cuộc khủng hoảng thực sự chứ không phải là một cuộc khủng hoảng được dựng lên, là nó phơi bày thực trạng vốn trái ngược với những gì mà tầng lớp chính trị muốn thể hiện trước người dân của họ hay toàn thế giới nói chung.

Sự thật không mấy dễ chịu liên quan đến cuộc khủng hoảng COVID-19 hiện nay là phần lớn mạng lưới phức tạp bao gồm các thể chế quốc gia và toàn cầu được thiết lập để đối phó với các đại dịch toàn cầu và các tác động kinh tế đã hoạt động kém hiệu quả.

Công bằng mà nói, kể từ dịch cúm Tây Ban Nha hay Chiến tranh thế giới thứ hai đến nay, các nhà lãnh đạo trên thế giới chưa từng phải đối mặt với hai cuộc khủng hoảng – khủng hoảng y tế và khủng hoảng kinh tế – xảy ra gần như đồng thời như hiện nay. Vì vậy, các phản ứng quốc gia và toàn cầu về kinh tế có phần chậm trễ, mờ nhạt và rời rạc.

Các chính phủ đã vội vã tìm cách hạn chế tình trạng thất nghiệp hàng loạt mà không chú ý đến các khía cạnh toàn cầu của cuộc khủng hoảng này. Chính Pháp, chứ không phải Mỹ, đã triệu tập một hội nghị thượng đỉnh của nhóm G7 . Chính Saudi Arabia, chứ không phải Mỹ, triệu tập một hội nghị tương tự của nhóm G20 . Tuy nhiên, không hội nghị nào đưa ra được một chiến lược kích thích kinh tế có sự phối hợp toàn cầu.

COVID-19 có thể được xem là một trong những
COVID-19 có thể được xem là một trong những "đối thủ" nặng ký nhất của Trump.

Cũng không hội nghị nào đưa ra lệnh cấm đối với các biện pháp bảo hộ, dù rằng trên thực tế việc áp thuế ồ ạt để bảo vệ các dây chuyền cung ứng quốc gia quan trọng sẽ góp phần khiến tình trạng suy thoái kinh tế kéo dài và trầm trọng thêm. Cho dù mối đe dọa của đại dịch đối với hòa bình và an ninh quốc tế đã trở nên rõ ràng nhưng phải đến đầu tháng 4/2020, Liên hợp quốc mới có thể triệu tập một phiên họp khẩn cấp của Hội đồng Bảo an.

Bi kịch là phần lớn cuộc khủng hoảng hiện tại là có thể tránh được. Bộ máy chủ chốt để thiết lập các phản ứng toàn cầu về y tế và kinh tế đã có sẵn. Tuy nhiên, vì nhiều lý do, bộ máy này đã không được kích hoạt hoặc được kích hoạt nhưng không đủ sớm để có thể ngăn chặn đại dịch bùng phát trên quy mô toàn cầu.

Mối lo sợ về tác động của việc phong tỏa đất nước đã khiến Trung Quốc không dám thừa nhận công khai mối đe dọa này ngay từ đầu, mặc dù các hệ thống cảnh báo đã được đưa ra sau đại dịch SARS.

Ngoài ra, Tổ chức y tế thế giới ( WHO ) đã rơi vào tình trạng thiếu hụt tài chính trong nhiều thập kỷ qua do Mỹ và các nước khác phân bổ nguồn lực của họ cho các vấn đề khác và phớt lờ những cảnh báo liên tục là phải tăng cường sức mạnh cho WHO. Giờ đây, dưới thời Donald Trump, Mỹ đã biến WHO thành bia đỡ đạn cho những thất bại trong nước của mình.

Nhìn rộng ra, các phong trào dân tộc chủ nghĩa trên toàn thế giới đã nhìn thấy cơ hội thuận lợi để công kích tính hợp pháp của các thể chế đa phương. Tổng thống Trump, với khẩu hiệu “Nước Mỹ trước tiên”, đã từ bỏ vai trò lãnh đạo toàn cầu của Mỹ lần đầu tiên kể từ năm 1945.

Thông thường, Mỹ sẽ hợp tác với Trung Quốc để xử lý khủng hoảng thông qua một lực lượng đặc nhiệm chung được thành lập theo cơ chế Đối thoại chiến lược và kinh tế. Tuy nhiên, cơ chế đó cũng đã rơi vào tình trạng bị vô hiệu hóa. Và lần này thay vì phối hợp, Chính quyền Mỹ bắt đầu công kích Trung Quốc; thay vì huy động cả thế giới tham gia giải quyết khủng hoảng, Mỹ thoái thác trách nhiệm.

Thay vì hợp tác để chống lại COVID-19, các nước lớn lại quay sang công kích, đổ lỗi cho nhau.
Thay vì hợp tác để chống lại COVID-19, các nước lớn lại quay sang công kích, đổ lỗi cho nhau.

Vậy thì những gì sẽ thay đổi khi cuộc khủng hoảng này kết thúc? Nếu Tổng thống Trump tái đắc cử thì khó có thể thấy bất kỳ thay đổi nào ở Mỹ. Một chiến thắng sẽ chỉ củng cố thêm cách tiếp cận theo chủ nghĩa bản địa bài ngoại của ông mà theo đó ai cũng vì chính mình - một đạo luật quốc tế mới theo kiểu giang hồ.

Biên giới quốc gia sẽ được thắt chặt. Chủ nghĩa bảo hộ sẽ trở thành chuẩn mực toàn cầu chứ không phải là trường hợp ngoại lệ, và bài học từ những năm 1930 sẽ chìm vào quên lãng. Sản lượng toàn cầu có thể tiếp tục suy giảm.

Hơn nữa, Mỹ sẽ tiếp tục rút khỏi các thể chế đa phương mà chính họ đã thiết lập vào những năm 1940 tại Bretton Woods và San Francisco, hoặc khiến các thể chế này trở nên vô dụng. Theo đó, Liên hợp quốc, Tổ chức thương mại thế giới (WTO) và Ngân hàng thế giới sẽ trở thành các tổ chức hữu danh vô thực - giống như việc Hội quốc liên đưa ra quyết định tiếp tục triệu tập các phiên họp sau khi Đức xâm chiếm Ba Lan, Pháp và Nga.

Nếu đảng Dân chủ giành chiến thắng, thì họ sẽ phải nêu cao quyết tâm chính trị trong nước để duy trì một phiên bản chủ nghĩa quốc tế mới mang tính thực dụng theo quan điểm của Roosevelt. Họ sẽ cần phải thuyết phục công chúng Mỹ tin rằng lợi ích quốc gia sẽ được nâng lên, chứ không phải giảm đi, bằng cách lãnh đạo một hệ thống đa phương hiệu quả.

Kèm theo đó phải là những cải cách thực chất trên quy mô lớn và những hoạt động tái đầu tư để tạo ra một hệ thống đa phương hiệu quả hơn. Khi bế tắc xảy ra, tổng thống tương lai của Mỹ nên nắm quyền kiểm soát hoàn toàn G20 (như Tổng thống đảng Cộng hòa George W. Bush từng làm vào năm 2008) để xử lý các vấn đề như đại dịch, biến đổi khí hậu, cải cách thương mại và quản lý kinh tế vĩ mô toàn cầu. Năm 2020 là cơ hội cuối cùng để Mỹ thực hiện vai trò lãnh đạo toàn cầu.

Trung Quốc cũng chứng kiến sự giằng co giữa một bên là những người theo chủ nghĩa dân tộc và bên còn lại là những người theo chủ nghĩa toàn cầu ở trong nước. Một số quan chức Trung Quốc đã trắng trợn đổ lỗi cho quân đội Mỹ trước sự bùng phát dịch bệnh ở Vũ Hán. Một số khác cố gắng duy trì các quan hệ hợp tác toàn cầu.

Danh tiếng toàn cầu của Trung Quốc đã bị tổn hại nặng nề vì COVID-19.
Danh tiếng toàn cầu của Trung Quốc đã bị tổn hại nặng nề vì COVID-19.

Ngay cả những người cố chấp ở Bắc Kinh cũng hiểu được rằng dịch bệnh, cùng các chính sách đối nội thiếu thân thiện với khu vực tư nhân và cuộc chiến thương mại với Mỹ, đã khiến nền kinh tế Trung Quốc rơi vào tình trạng tồi tệ nhất kể từ cuộc Cách mạng Văn hóa giai đoạn 1966-1976.

Danh tiếng toàn cầu của Trung Quốc đã bị tổn hại nặng nề. Ý tưởng cho rằng Trung Quốc có thể lấp đầy khoảng trống mà Trump để lại bằng cách cung cấp toàn bộ hàng hóa công mà thế giới đang cần, cũng như đảm nhiệm vai trò lãnh đạo toàn cầu về kinh tế và tài chính, thực hiện cải cách WTO, tăng cường khả năng độc lập của WHO hoặc thực thi những hành động mạnh mẽ để đối phó với tình trạng biến đổi khí hậu, vẫn là phi thực tế.

Cho dù vậy, Trung Quốc sẽ tiếp tục khai thác có tính chiến thuật bất kỳ khoảng trống chính trị nào mà Mỹ để lại. Tuy nhiên, việc nắm quyền lãnh đạo toàn cầu hay thúc đẩy một trật tự đa phương hiệu quả, vốn không phản ánh trực tiếp các lợi ích và giá trị của Trung Quốc, là hành động đi ngược lại sách lược chính trị của Bắc Kinh, cũng như không phù hợp với nhận thức của chính họ rằng năng lực của Trung Quốc còn hạn chế.

Do đó, có thể gác lại một bên những phản ứng tiềm tàng từ phần còn lại của thế giới, bao gồm cả những nước phát triển và những nước đang phát triển, trước bất kỳ tuyên bố trực tiếp nào về vai trò lãnh đạo toàn cầu của Trung Quốc.

Vậy phần còn lại của thế giới có thể làm gì khi quan hệ Trung-Mỹ nằm ngoài tầm kiểm soát? Các cường quốc nòng cốt có tinh thần xây dựng trong nhóm G20 nên bắt tay hành động để cải cách, tài trợ và bảo vệ về mặt chính trị các thể chế quản trị toàn cầu quan trọng trong thời kỳ hậu COVID-19. Những thể chế này bao gồm WHO, WTO, Chương trình lương thực thế giới (WFP) và Tổ chức nông lương Liên hợp quốc (FAO) và Cao ủy Liên hợp quốc về người tị nạn (UNHCR).

Nỗ lực này cần được thực hiện dưới sự dẫn dắt của Đức, Pháp, Liên minh châu Âu (EU), Nhật Bản, Canada và có thể là cả Anh (nếu Boris Johnson thực sự tin tưởng vào “Nước Anh toàn cầu”). Một số nước khác như Singapore có thể tham gia nhóm này, với cam kết duy trì một trật tự đa phương hiệu quả như là một phương tiện phục vụ các lợi ích chung toàn cầu chứ không phải các lợi ích quốc gia hẹp hòi.

Khi COVID-19 lan rộng toàn cầu thì thế giới lại phơi bày chủ nghĩa dân tộc.
Khi COVID-19 lan rộng toàn cầu thì thế giới lại phơi bày chủ nghĩa dân tộc.

Những nước này có thể bắt đầu bằng cách lập tức đưa ra một tuyên bố chung rằng họ sẽ cùng nhau lấp đầy khoảng trống tài chính mà Trump để lại sau quyết định ngừng các khoản đóng góp tài chính của Mỹ cho WHO. Những nước này cũng nên đặt ra quy định rằng mức tài trợ tùy thuộc vào việc thực hiện chương trình cải cách hậu khủng hoảng nhằm tăng cường các quyền lập quy và khả năng độc lập của WHO.

Cho dù có khiếm khuyết đến đâu thì theo hiệp ước quốc tế, WHO vẫn là tổ chức toàn cầu duy nhất được trao quyền trực tiếp xây dựng năng lực y tế ở các nước nghèo trong trường hợp xảy ra đại dịch. Và đó chính là mục tiêu tiếp theo của dịch COVID-19.

Hãy gọi những cường quốc có tinh thần xây dựng này là nhóm Đa phương 7 - M7. Họ nên tập hợp các nguồn lực ngoại giao và tài chính cần thiết để thúc đẩy một chương trình nghị sự nhằm duy trì hoạt động của hệ thống đa phương hiện tại trong thời gian lâu nhất có thể, cho đến khi địa chính trị toàn cầu đạt được trạng thái cân bằng mới. Quả thật, họ có thể trở thành lực lượng bảo vệ chúng ta trong một thế giới ngày càng hỗn loạn, ít nhất là trong lúc này.

Dữ liệu đang được cập nhật.

(Nguồn: TTX/The Economist)