“Mental load” thực ra là gì?

“Mental load” có thể hiểu là gánh nặng tinh thần hoặc gánh nặng vô hình trong gia đình. Đây không chỉ là chuyện ai rửa bát, ai thay tã, ai đón con. Nó là phần việc không nhìn thấy ngay bằng mắt nhưng lại ngốn rất nhiều năng lượng: nhớ lịch tiêm của con, để ý sữa sắp hết, nghĩ xem tuần này con có hoạt động gì ở trường, dự đoán trời mưa để nhắc mang áo khoác, cân đối tiền học - tiền ăn - tiền khám, nhớ sinh nhật hai bên nội ngoại, nghĩ trước xem cuối tuần ai trông con để cả nhà đỡ rối. Nói ngắn gọn, đó là phần nhớ - lo - tính - sắp xếp - theo dõi - nhắc nhở để gia đình vận hành trơn tru.

Một số nghiên cứu học thuật còn gọi phần này là cognitive labor - tức lao động nhận thức, nghĩa là công việc dùng đầu óc để dự đoán nhu cầu, lựa chọn phương án, ra quyết định và theo dõi tiến độ trong gia đình. Ngoài ra còn có managerial load - phần quản lý, điều phối, phân việc - và emotional load - phần nâng đỡ cảm xúc, làm dịu căng thẳng, giữ hòa khí cho cả nhà. Khi gộp lại, đó chính là thứ nhiều phụ nữ mô tả bằng một câu rất quen: “Em lúc nào cũng phải nghĩ”.

Điều làm “mental load” trở nên mệt mỏi là vì nó không có giờ chấm công. Rửa bát thì xong là xong, nhưng nhớ xem ngày mai con mặc gì, hộp cơm có gì, ai đưa đi học, tối về còn bài tập gì, cuối tuần có đám cưới hay không - phần này không tắt. Nó chạy âm ỉ trong đầu suốt ngày. Vì vậy, nhiều người vợ không chỉ mệt vì làm nhiều, mà còn mệt vì lúc nào cũng là người phải nghĩ trước.

Vì sao nhiều gia đình tưởng chia đều mà vợ vẫn kiệt sức?

Rất nhiều ông chồng thật lòng tin rằng mình có chia sẻ. Anh ấy tắm cho con, bế con, chạy đi mua đồ, giúp dọn bàn ăn, chở con đi học khi vợ nhờ. Vấn đề nằm ở hai chữ “khi vợ nhờ”. Nếu một người luôn là người phát hiện việc cần làm, nhớ đến việc đó, lên danh sách, giao việc, nhắc lại, rồi kiểm tra xem đã xong chưa, thì người ấy vẫn đang ôm phần gánh nặng lớn hơn. Khi đó, người còn lại không phải là đồng quản lý gia đình, mà đang ở vị trí “người hỗ trợ khi được yêu cầu”. Đây chính là chỗ khiến nhiều phụ nữ cảm thấy tủi: việc không chỉ nằm ở đôi tay, mà còn nằm ở cái đầu.

Tổng quan nghiên cứu về lao động tinh thần có yếu tố giới cho thấy phụ nữ thường gánh phần lớn hơn, đặc biệt trong các quyết định liên quan đến chăm con và đời sống gia đình. Một nghiên cứu khác về cognitive household labor cũng ghi nhận phần việc dùng đầu óc để vận hành nhà cửa có tính lệch giới còn rõ hơn cả việc nhà hữu hình, và phần gánh nặng này liên quan đến stress, kiệt sức, trầm buồn và chất lượng quan hệ thấp hơn ở phụ nữ.

Nói cách khác, một bà mẹ có thể không bưng bê nhiều hơn chồng quá nhiều, nhưng vẫn mệt hơn hẳn vì cô ấy là “bộ điều khiển trung tâm” của cả nhà. Cô ấy nhớ mọi thứ, nghĩ trước mọi thứ, lo lắng cho mọi thứ. Và sự mệt này rất khó giải thích, vì nhìn từ bên ngoài, cô ấy đâu có làm thêm một việc “cụ thể” nào. Chính vì vô hình nên nó càng dễ bị xem nhẹ.

Muốn chia “gánh nặng vô hình”, đừng chỉ hỏi “anh phụ gì được?”

Cách chia đầu tiên là đổi tư duy từ “giúp” sang “cùng chịu trách nhiệm”. Trong gia đình có con nhỏ, người chồng không phải người giúp vợ việc nhà hay giúp vợ chăm con. Anh ấy là một nửa của hệ thống vận hành ấy. Chỉ cần giữ cách nghĩ “anh phụ em”, phần quản lý mặc nhiên vẫn ở phía người vợ. Ngược lại, khi hai người coi mình là hai người cùng chịu trách nhiệm, câu hỏi sẽ không còn là “Em cần anh làm gì?” mà là “Phần nào anh tự đứng mũi chịu sào?”. Đây là khác biệt rất lớn.

Cách chia thứ hai là chia theo “đầu việc trọn gói”, không chia theo từng động tác lẻ. Ví dụ, thay vì chồng chỉ nhận việc “đưa con đi học”, hai người có thể thống nhất anh ấy phụ trách trọn gói mảng đi học buổi sáng: chuẩn bị quần áo, kiểm tra cặp sách, nhớ lịch đặc biệt ở trường, canh giờ ra khỏi nhà. Hoặc nếu anh ấy nhận mảng thực phẩm, thì anh ấy sẽ tự theo dõi đồ gì sắp hết, tự lên danh sách, tự mua, tự bổ sung, chứ không phải chờ vợ nhắc “nhà hết sữa rồi”. Chỉ khi một người được giao trọn vòng trách nhiệm, mental load mới thực sự được chia ra.

Cách chia thứ ba là viết mọi thứ ra ngoài đầu. Rất nhiều gia đình sống trong hỗn loạn chỉ vì mọi lịch trình, danh sách và nỗi lo đều nằm trong đầu một người. Hãy đưa chúng ra thành bảng chung: lịch học của con, lịch khám, vật dụng cần mua, việc ai phụ trách, việc nào đến hạn. Khi một việc được nhìn thấy rõ, nó bớt vô hình. Và khi nó bớt vô hình, nó dễ chia hơn. Đây không phải mẹo sống màu mè, mà là cách giảm tải nhận thức rất thực tế. Bởi nghiên cứu cho thấy chính phần lao động nhận thức và quản lý vô hình này có liên quan đến căng thẳng tâm lý và kiệt sức.

Cách chia thứ tư là đừng đợi khủng hoảng mới ngồi lại. Nhiều cặp chỉ nói về chuyện này khi người vợ đã quá mệt, quá bực hoặc bật khóc. Nhưng mental load là thứ nên được rà soát định kỳ, nhất là sau các mốc lớn như mới sinh con, con vào lớp 1, đổi người trông trẻ, chuyển nhà, đổi việc, có người thân ốm. Những giai đoạn này làm lượng việc vô hình tăng mạnh. Nếu không cập nhật lại cách chia, một người sẽ rất dễ bị quá tải mà chính họ cũng không gọi tên được.

Cách chia thứ năm là người nhận việc phải tự học, không chờ “đào tạo”. Đây là điểm rất nhiều phụ nữ thấy mệt. Không chỉ phải giao việc, họ còn phải hướng dẫn từ đầu đến cuối, rồi sửa, rồi nhắc. Nếu người chồng đã nhận một mảng, anh ấy cần chủ động tìm hiểu: giáo viên dặn gì, con dị ứng gì, size giày hiện tại là bao nhiêu, loại thuốc hạ sốt nào đang dùng, lịch sinh hoạt cuối tuần ra sao. Sự chủ động này quan trọng vì nó chuyển gánh nặng từ “em nhớ rồi dặn anh làm” sang “anh tự nắm và tự làm được”. Đó mới là chia thật. Còn nếu một người vẫn phải làm “quản lý dự án gia đình”, họ vẫn chưa được nhẹ đi bao nhiêu. Phần này là suy luận thực tế từ định nghĩa về managerial family load - tức phần lên kế hoạch, tổ chức, chỉ đạo và giám sát việc gia đình.

 Chia công bằng không nhất thiết là 50 - 50, nhưng phải bớt một người luôn làm “bộ não thứ hai”

Sự công bằng trong gia đình không phải lúc nào cũng là chia đúng một nửa mọi thứ. Có giai đoạn một người bận việc hơn, người kia sẽ gánh nhiều hơn. Có giai đoạn mẹ cho con bú đêm nên bố phải ôm nhiều việc ban ngày hơn. Vấn đề không nằm ở phép chia cứng nhắc, mà ở chỗ hai người có nhận ra phần gánh nặng vô hình đang nằm ở đâu hay không. Khi chỉ một người luôn là “người nhớ”, “người nghĩ”, “người sắp xếp”, “người lo trước”, cảm giác cô đơn trong hôn nhân sẽ lớn dần, dù bên ngoài vẫn là một gia đình rất bình thường. Điều này phù hợp với các nghiên cứu cho thấy phân bổ lao động vô hình liên quan đến mức độ quá tải vai trò và sự hài lòng trong quan hệ.

Với phụ nữ, nói ra chuyện này không phải là đòi hỏi quá mức hay soi xét tiểu tiết. Đó là cách bảo vệ sức khỏe tinh thần của chính mình. Với đàn ông, hiểu được mental load cũng không phải để thấy mình bị trách, mà để nhận ra có một kiểu lao động rất thật đang diễn ra mỗi ngày trong nhà, chỉ là nó không phát ra tiếng động. Khi hai người cùng nhìn thấy phần việc vô hình ấy, họ mới có cơ hội chia nó một cách tử tế hơn.

Và đôi khi, thay đổi lớn nhất không phải là chồng rửa thêm một cái bát hay thay thêm một cái tã. Mà là từ hôm nay, anh ấy tự nhớ. Tự nghĩ. Tự làm. Tự chịu trách nhiệm với phần của mình. Chỉ vậy thôi, người phụ nữ bên cạnh cũng đã nhẹ đi rất nhiều rồi.