Chén nước là một trong những vật phẩm quen thuộc trên bàn thờ của nhiều gia đình Việt. Thế nhưng nếu để ý kỹ, số lượng chén nước ở mỗi nhà lại không hoàn toàn giống nhau. Có bàn thờ sử dụng một bộ kỷ nhỏ, có nơi lại bày nhiều chén hơn; cách sắp xếp cũng có sự khác biệt tùy nếp nhà và không gian thờ cúng. Điều này dễ khiến những gia đình đang lập bàn thờ mới hoặc muốn sắp xếp lại bàn thờ băn khoăn: Có một số lượng chén nước được xem là phù hợp hay không? Vì sao những bộ kỷ nước bán trên thị trường cũng thường được làm theo một vài số lượng nhất định? Muốn trả lời câu hỏi này, trước hết cần hiểu một tập quán khá quen thuộc trong cách bài trí đồ thờ của người Việt.

Đầu tiên, chén nước đặt trên bàn thờ ưu tiên dùng số lẻ 

Nếu quan sát không gian thờ cúng truyền thống, mọi người có thể bắt gặp khá nhiều cách bài trí sử dụng những con số lẻ như 1, 3 hoặc 5. Theo cách lý giải dân gian chịu ảnh hưởng của quan niệm âm - dương, số lẻ thường được xếp vào số dương, gắn với sự vận động và phát triển; trong khi số chẵn được xếp vào số âm. Quan niệm này dần ảnh hưởng đến một số tập quán trong nghi lễ và cách sắp xếp vật phẩm thờ cúng. Đây cũng là một trong những lý do các bộ kỷ nước thường được thiết kế với số lượng chén lẻ. Tuy nhiên, cần hiểu đây là quan niệm và tập quán truyền thống, không phải quy định bắt buộc. Việc sử dụng số chén khác đi không đồng nghĩa với việc gia đình sẽ gặp điều không may hay ảnh hưởng đến tài lộc.

Vì sao lại thường gặp bộ 3 chén và 5 chén hơn cả? 

Trong số các bộ kỷ nước, 3 và 5 chén là hai kiểu khá quen thuộc. Với bộ 3 chén, trong dân gian có cách lý giải cho rằng chén ở giữa dùng để dâng thần linh, hai chén hai bên gắn với gia tiên và những người đã khuất. Ngoài ra, cũng có những cách giải thích khác liên hệ con số 3 với các quan niệm truyền thống trong thờ cúng. Bộ 5 chén lại được giải thích theo một số hướng khác, trong đó có cách liên hệ với ngũ hành hoặc những quan niệm về số 5 trong văn hóa phương Đông.

Dù vậy, các cách giải thích này không hoàn toàn thống nhất giữa các vùng miền và nguồn tư liệu. Vì thế, không nên hiểu rằng mỗi con số có một ý nghĩa duy nhất hoặc bộ 3 chén và bộ 5 chén bắt buộc phải dành cho những loại bàn thờ khác nhau. Điểm đáng chú ý hơn nằm ở chính cách những bộ kỷ này được sử dụng trong đời sống: 3 chén gọn hơn, trong khi 5 chén cần nhiều diện tích hơn để bài trí cân đối.

Vậy bàn thờ nên để mấy chén nước?

Nếu gia đình đang cần một lựa chọn dễ áp dụng, 3 hoặc 5 chén đều là những số lượng thường gặp trên bàn thờ, nhưng lựa chọn nào phù hợp hơn còn tùy vào bàn thờ của từng nhà. Với bàn thờ nhỏ, bàn thờ treo hoặc không gian thờ cúng có diện tích hạn chế, bộ 3 chén thường hợp lý hơn. Kích thước gọn giúp gia đình dễ bố trí phía trước bát hương mà vẫn còn khoảng trống cho những vật phẩm cần thiết khác. Trong khi đó, bộ 5 chén có thể phù hợp với bàn thờ rộng hơn, miễn là sau khi đặt lên vẫn giữ được sự cân đối và thuận tiện khi thắp hương, thay nước hay lau dọn. Ngoài kích thước, nếp thờ cúng của gia đình cũng là điều đáng cân nhắc. Nếu nhiều năm nay gia đình vẫn sử dụng bộ 3 chén và cách bài trí đó phù hợp, không có lý do phải đổi sang 5 chỉ vì nghe rằng nhiều chén hơn sẽ “tốt hơn”. Tương tự, gia đình vốn sử dụng bộ 5 chén cũng không cần thay đổi nếu không gian vẫn gọn gàng. Nói cách khác, 3 hay 5 không phải câu chuyện hơn - kém. Khi không có một quy định chung bắt buộc tất cả các gia đình phải dùng cùng một số lượng, lựa chọn vừa vặn với bàn thờ và nếp nhà sẽ thực tế hơn.

Đã đặt chén nước thì đừng bỏ qua việc thay và vệ sinh

Sau khi chọn được số lượng phù hợp, điều đáng quan tâm tiếp theo lại nằm ở cách sử dụng hàng ngày. Nước dùng để dâng nên là nước sạch, chén đựng cũng cần được giữ sạch sẽ. Nếu gia đình có thói quen để nước trên bàn thờ thường xuyên, không nên rót một lần rồi để quá lâu đến mức nước bám bụi hoặc chén xuất hiện cặn. Khi thay nước, gia đình có thể kiểm tra luôn phần kỷ và các chén. Nếu có bụi hoặc cặn, nên làm sạch trước khi đặt trở lại. Một chi tiết nhỏ khác là không cần rót nước đầy sát miệng chén. Lượng nước vừa phải sẽ thuận tiện hơn khi cầm lên đặt xuống, hạn chế nước sóng ra ngoài và làm ướt mặt bàn thờ. Còn việc bao lâu thay nước một lần cũng không nhất thiết phải biến thành một quy định cứng. Có gia đình thay nước thường xuyên, có nhà dâng nước khi thắp hương hoặc vào những ngày lễ, ngày giỗ. Điều quan trọng là không để chén nước bị bỏ quên quá lâu và giữ khu vực thờ cúng sạch sẽ.

Không có một con số áp dụng cho mọi bàn thờ

Nhìn lại câu hỏi ban đầu, lý do chúng ta có thể bắt gặp cả bộ 3 và 5 chén nằm ở chính sự đa dạng trong tập quán thờ cúng. Số lẻ được sử dụng phổ biến theo quan niệm truyền thống, còn việc chọn 3 hay 5 lại phụ thuộc nhiều hơn vào nếp nhà và cách bố trí thực tế. Vì thế, thay vì cố tìm một con số được cho là “chuẩn” rồi áp dụng cho mọi bàn thờ, gia đình nên nhìn vào không gian của chính mình. Bàn thờ nhỏ có thể chọn 3 chén cho gọn; bàn thờ rộng có thể sử dụng 5 chén nếu thấy cân đối. Nếu gia đình đã có cách bài trí được duy trì từ lâu thì càng không cần thay đổi chỉ vì nghe một lời truyền miệng khác.

Sau cùng, chén nước dù là 3 hay 5 vẫn chỉ là một phần trong không gian thờ cúng. Giữ nước sạch, chén sạch, bàn thờ gọn gàng và duy trì sự thành kính với tổ tiên có ý nghĩa hơn việc lo lắng rằng nhiều hay ít hơn một vài chén sẽ quyết định may mắn của gia đình.

*Thông tin trong bài mang tính chiêm nghiệm, tham khảo