Khi “154.801 trẻ” là bằng chứng tổng hợp, không phải một nghiên cứu đơn lẻ

Trước khi đi sâu, cần hiểu đúng con số để bạn dùng trong bài viết này mà không bị bắt bẻ. 154.801 trẻ không phải là một đoàn nghiên cứu tuyển cùng lúc, đo cùng một bộ thước đo, rồi theo dõi theo một kịch bản duy nhất. Đây là tổng số trẻ trong các nghiên cứu được đưa vào bài tổng hợp: tác giả tìm các nghiên cứu phù hợp tiêu chí (có đo mức độ bố tham gia và có đo năng lực cảm xúc - xã hội của trẻ), rồi dùng kỹ thuật meta-analysis để tổng hợp xu hướng chung. Vì vậy, đây là bằng chứng mạnh theo kiểu “bức tranh lớn”, không phải bằng chứng “một ca nghiên cứu khổng lồ”.

Trong bài, “father involvement” (sự tham gia của bố) được hiểu theo nhiều lớp, nhưng nổi bật là các dạng tham gia chất lượng cao: bố chơi và tương tác tích cực, bố thể hiện ấm áp, và bố phản hồi (biết đáp lại tín hiệu cảm xúc của con, chứ không chỉ ra lệnh hay làm thay). Chính những yếu tố này được ghi nhận có đóng góp đáng kể cho năng lực cảm xúc–xã hội của trẻ cả ở thời điểm hiện tại và theo thời gian.

Về phía trẻ, bài tổng hợp tập trung vào “social-emotional competence”, tạm hiểu là năng lực cảm xúc - xã hội trong giai đoạn đầu đời (thường gồm nhận diện cảm xúc, tự điều chỉnh, giải quyết xung đột đơn giản, xây dựng quan hệ và hành vi xã hội phù hợp). Đây là nền tảng cực quan trọng, vì nó quyết định chuyện trẻ “vào đời” có ổn không: có biết bình tĩnh lại sau khi bực không, có hợp tác khi chơi chung không, có dễ bùng nổ hay không, và có cảm giác an toàn trong tương tác với người lớn không.

Điều quan trọng là tác giả không nói kiểu “bố tham gia là con chắc chắn giỏi”. Khoa học dùng ngôn ngữ thận trọng: có liên hệ có ý nghĩa (significant correlations). Nhưng với quy mô tổng hợp lớn, kết luận chính khá rõ: bố tham gia chất lượng cao càng nhiều, trẻ càng có xu hướng phát triển năng lực cảm xúc - xã hội tốt hơn.

Bố tham gia như thế nào thì “ăn điểm” nhất? Và những chi tiết đáng chú ý từ nghiên cứu tổng hợp

Không phải mọi kiểu “tham gia” đều giống nhau. Bài tổng hợp cho thấy các phần tác động mạnh nhất nằm ở kiểu bố có các hành vi được nhận định là positive engagement (tham gia tích cực) và warmth & responsiveness (ấm áp và phản hồi). Nói đời thường, đó là kiểu bố không chỉ xuất hiện như một người “trông hộ”, mà là người thật sự bước vào thế giới của con: chơi cùng con, trò chuyện, nâng đỡ cảm xúc, và giúp con học cách điều chỉnh.

Bài tổng hợp còn nêu một số khác biệt theo bối cảnh. Tác động của sự tham gia từ bố được báo cáo là mạnh hơn ở nhóm bố lớn tuổi hơn, trong tương tác bố - con gái, và trong các nước châu Á. Một chi tiết thú vị khác là khi mức “ấm áp và phản hồi” của bố được mẹ báo cáo, mối liên hệ được ghi nhận mạnh hơn - điều này gợi ý rằng nhận định của người bạn đời (người quan sát gần nhất đời sống gia đình) có thể là một nguồn thông tin quan trọng khi đo lường chất lượng tham gia của bố.

Những kết quả này giúp ta tránh một hiểu lầm phổ biến: cứ tăng “thời gian ở nhà” là đủ. Thời gian có giá trị, nhưng thứ tạo khác biệt bền hơn thường là chất lượng hiện diện. Một ông bố có thể ở nhà nhiều nhưng lạnh và khó đoán; ngược lại, một ông bố bận rộn nhưng có một khung giờ đều đặn mỗi ngày để chơi và kết nối cảm xúc với con, lại có thể tạo ra cảm giác an toàn rõ ràng hơn cho trẻ.

Từ góc nhìn gia đình, tác động của bố lên năng lực cảm xúc - xã hội của con thường đi qua những việc rất cụ thể: bố góp phần tạo ra môi trường ổn định hơn, giảm “khí hậu căng thẳng” trong nhà, và cho trẻ thêm một kênh dựa vào khi cần. Trẻ nhỏ học cách quản trị cảm xúc không phải từ lời dạy lý thuyết, mà từ trải nghiệm lặp lại: khi con khó chịu, có người lớn phản hồi thế nào; khi con làm sai, người lớn đặt giới hạn ra sao; khi con cần kết nối, người lớn có mặt thế nào. Và “bố tham gia thật” chính là tăng số lần trải nghiệm tích cực đó.