* Tác giả: Mẹ Boy - blogger chuyên viết về nuôi dạy con ở Trung Quốc

Bạn có mua đồng hồ điện thoại cho con không? Từ trước đến nay, tôi luôn tự tin rằng mình quản lý việc con dùng thiết bị điện tử rất chặt chẽ: máy tính bảng ở nhà đều cài giới hạn thời gian, điện thoại tuyệt đối không được mang vào phòng ngủ. Chỉ riêng chiếc đồng hồ điện thoại màu hồng kia, tôi vẫn luôn xem nó đơn thuần là một công cụ an toàn, có thể định vị, có thể gọi điện.

Cho đến một đêm thứ Sáu.

Hôm đó tôi dậy uống nước, đi ngang qua phòng con gái Tiểu Nặc thì thấy một vệt sáng nhỏ lọt ra từ khe cửa. Đẩy cửa bước vào, tôi thấy con co ro trong chăn, ngón tay đang bấm lia lịa trên màn hình nhỏ xíu của chiếc đồng hồ. Vừa thấy tôi, con hoảng hốt giấu vội cổ tay vào trong chăn, ánh mắt đầy bối rối.

Ban đầu tôi nghĩ con chỉ đang nhắn tin với bạn học. Hỏi đi hỏi lại, con mới lí nhí thú nhận.

Ảnh minh hoạ

Thì ra chiếc đồng hồ ấy từ lâu đã không còn là thiết bị liên lạc đơn giản như tôi tưởng.

Con mở cho tôi xem “vòng bạn bè” trong đồng hồ - một giao diện giống hệt mạng xã hội: có hình đại diện ảo, huy hiệu thành tích, và từng dòng trạng thái được sắp xếp rất chỉn chu… Trong thế giới của bọn trẻ, việc vận hành trang cá nhân trên đồng hồ được gọi là “hòa nhập vòng tròn”. Muốn “hòa nhập” tốt thì phải có tên vòng thật ngầu, lượt thích thật cao, và phải giỏi “mở rộng danh sách bạn bè”,  tức là liên tục kết bạn mới.

“Lượt like quan trọng lắm đó mẹ"

Tiểu Nặc nói với tôi: tài khoản nào có hơn 500.000 lượt thích thì được xem là “người nổi tiếng” trong thế giới nhỏ bé ấy. Để tăng cấp nhanh, nhiều đứa trẻ thậm chí còn ghi rõ “yêu cầu kết bạn” trong phần giới thiệu, ví dụ như: “phải trên cấp 10”, “mỗi ngày phải like đầy đủ”…

Lúc này tôi mới chợt hiểu.

Mấy tháng qua, sau bữa tối con luôn vội vã quay về bàn học, tay bận rộn trên chiếc đồng hồ, hóa ra là đang lặp đi lặp lại một vòng: kết bạn - thả like - rồi lại kết bạn. Nhưng điều khiến tim tôi thắt lại là câu nói tiếp theo của con.

“Con học bình thường, cũng chẳng có năng khiếu gì, trong lớp không mấy ai chủ động chơi với con.Nhưng ở trong vòng tròn này, con có nhiều like, nhiều người ngưỡng mộ con, gọi con là ‘chị Nặc’…Lúc hòa nhập ở đó, con thấy mình không còn cô đơn nữa…Mẹ ơi, đừng tịch thu đồng hồ của con nhé".

Nghe đến đây, những lời trách móc vốn định nói, tôi lại không thốt nên lời.

Tôi từng tưởng chỉ con mình mới chạy theo những lượt thích ảo. Cho đến khi đọc một bài trên chia sẻ khác, tôi mới nhận ra: Đối với nhiều đứa trẻ ngày nay, những đứa không thiếu ăn thiếu mặc bạn bè ngoài đời lại trở thành một thứ xa xỉ.

Từ nhỏ đến lớn, cô bé Lâm Vận Hàm trong lớp hầu như không có bạn. Bởi vì em không biết cách trò chuyện, chỉ biết lặp lại cứng nhắc: “Xin chào”, “Cảm ơn”, “Xin lỗi”. Trong mắt bạn bè, em trở nên “kỳ lạ”. Cho đến khi học được cách “mở rộng danh sách bạn bè”, em như bước vào một thế giới hoàn toàn mới. Ở đó, sự vụng về ngoài đời được che giấu, còn địa vị xã hội được định nghĩa bằng số lượt thích.

Có thời điểm, trang cá nhân của em lọt top 5 cả nước về lượt like, rất nhiều người chủ động kết bạn với em. Nhưng sự náo nhiệt ảo ấy đến rồi lại đi như thủy triều. Bốn năm chìm nổi trong “vòng tròn”, Lâm Vận Hàm không những không có được tình bạn bền lâu, mà còn gặp phải một “bạn trai” đòi xin ảnh riêng tư.

Em từng nhiều lần quyết tâm “rời vòng”. Nhưng nỗi cô đơn ngoài đời lại như một bàn tay vô hình, hết lần này đến lần khác kéo em quay lại. Điều khiến người ta xót xa nhất là một ký ức em luôn cất sâu trong lòng:

Trong thế giới ảo ấy, em từng lập một “gia đình” 11 người. Em là “mẹ”, “bạn trai” khi đó là “bố”, còn một bé gái sinh sau 2010 đóng vai “con”. Họ cùng trò chuyện, chơi thật hay thách. Khi cô bé bên kia màn hình thân mật gọi em một tiếng “mẹ”, cô gái 17 tuổi đã từng xúc động đến rơi nước mắt.

Đây không phải là cá biệt.

Theo báo cáo của OECD, giai đoạn 2018-2022, mức độ cô đơn tăng mạnh nhất ở nhóm 16-24 tuổi. Trong đó, 15% học sinh cho biết họ cảm thấy “cô đơn nghiêm trọng” ở trường.

Một người bạn của tôi - giáo viên tâm lý học đường từng thở dài: “Hồi nhỏ chúng ta tan học là chạy nhảy, chia đồ ăn vặt, chia bí mật. Còn bây giờ, dù bạn cùng bàn nghỉ học vì bệnh, trong lớp cũng hiếm ai chủ động hỏi han". Khi thế giới thực trở nên lạnh nhạt, chiếc màn hình nhỏ trên cổ tay trở thành hòn đảo xã giao duy nhất của nhiều đứa trẻ. Ngày càng nhiều đứa trẻ sống như những hòn đảo cô độc, trôi nổi giữa đại dương điện tử tưởng như rất náo nhiệt.

Vì sao lại như vậy?

Câu trả lời có thể rất phũ phàng:

Tình bạn ngoài đời có ngưỡng cửa.

Và ngưỡng cửa ấy đang ngày càng cao.

Hãy nhớ lại tuổi thơ của chúng ta. Chuông ra chơi là tín hiệu giải phóng. Sân trường lập tức sôi động: tiếng hò reo ném bao cát, tiếng đá cầu lanh lảnh, tiếng nhảy ô vui nhộn… Tan học, vài ba đứa khoác vai nhau về nhà, hoàng hôn kéo dài những cái bóng, cũng nhuộm đỏ những gương mặt vô tư. Nhưng bước vào trường học ngày nay, cảm giác rõ nhất là: tĩnh.

Chuông ra chơi vang lên, sân trường trống trải, hành lang yên ắng. Trẻ bị “giữ” trên ghế: hoặc đọc thuộc, hoặc sửa bài sai. Thậm chí đi vệ sinh cũng phải xin phép. Tan học, trẻ vừa ra cổng đã bị cha mẹ vội vã nhét lên xe, lao tới lớp học thêm hoặc về nhà làm bài. Những ký ức tuổi thơ về việc đi cùng nhau, chia sẻ bí mật… đã bị nhịp sống “ba điểm một đường” bào mòn. Ngay cả khi hạt giống tình bạn may mắn nảy mầm, cũng khó thoát khỏi áp lực cạnh tranh.

Trẻ em cần bạn bè - đó là bản năng Nhưng hiện nay, các em đang bị mắc kẹt: giờ ra chơi bị nén lại, khu dân cư thiếu bạn đồng trang lứa, thời gian rảnh bị bài tập và lớp thêm lấp kín. Cánh cửa xã giao ngoài đời bị hàn kín. Nhưng nhu cầu kết nối của trẻ không tự biến mất. Vì thế, các em quay sang thế giới ảo, nơi tưởng như không có ngưỡng cửa.

Điều cha mẹ có thể làm

Chúng ta khó thay đổi hoàn cảnh lớn.

Nhưng ít nhất, ta có thể mở một cánh cửa ngoài đời cho con.

1. Tạo bối cảnh giao tiếp

Mỗi tuần mời 1-2 bạn cùng lớp đến nhà chơi. Chuẩn bị sẵn trò tương tác: board game, ghép hình… Khi ra ngoài, khuyến khích con hỏi nhân viên, làm quen bạn nhỏ khác.

2. Dạy kỹ năng giao tiếp cụ thể

Ví dụ: Muốn nhập nhóm: “Các bạn đang chơi gì vậy? Mình chơi cùng được không? Mình biết…”. Muốn khen: “Lúc nãy bạn đá bóng ngầu quá, bạn chỉ mình với?”. Khi có mâu thuẫn: “Lúc nãy bạn lấy sách của mình, mình hơi buồn, tụi mình thay phiên nhé?”.

3. Xây dựng hậu phương gia đình

Cha mẹ làm gương giao tiếp. Không làm thay khi con xung đột. Tôn trọng nhịp xã giao của con

Tình bạn tuổi nhỏ giống như ánh sao cất trong năm tháng. Có thể chỉ là nửa cục tẩy chia nhau giờ ra chơi, là đoạn đường tan học đi cùng, là một “liên minh” trẻ con trong căn cứ bí mật. Nhưng chính những khoảnh khắc nhỏ bé ấy, lại xây nên hòn đảo an toàn đầu tiên của tâm hồn.

Mong rằng con chúng ta đều có được may mắn đó. Không phải chỉ gom nhặt hơi ấm trong thế giới ảo, mà có thể ngoài đời thật gặp được một người bạn để cùng chạy, cùng lớn lên.