BKHCN phê duyệt Chương trình nghiên cứu cơ bản xuất sắc trong lĩnh vực khoa học tự nhiên giai đoạn 2026-2035 (PEBR). Ảnh mimh họa: ITN

Vừa qua, Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân đã ký ban hành Quyết định số 2555/QĐ-BKHCN phê duyệt Chương trình nghiên cứu cơ bản xuất sắc trong lĩnh vực khoa học tự nhiên giai đoạn 2026-2035 (PEBR).

Theo quyết định, PEBR được xây dựng nhằm phát triển nghiên cứu cơ bản xuất sắc trở thành một cấu phần nòng cốt của hệ thống khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo quốc gia. Chương trình hướng tới nâng cao năng lực nghiên cứu đạt trình độ quốc tế, hình thành các nhóm nghiên cứu mạnh, xây dựng môi trường nghiên cứu tiên tiến và tạo nền tảng tri thức cho phát triển công nghệ lõi, công nghệ chiến lược trong dài hạn.

Một trong những mục tiêu trọng tâm của PEBR là xây dựng các nhóm nghiên cứu mạnh trong lĩnh vực khoa học tự nhiên, đủ năng lực dẫn dắt những hướng nghiên cứu tiên tiến và tạo ra các công trình có ảnh hưởng học thuật quốc tế.

Theo lộ trình đề ra, đến năm 2030, chương trình sẽ hình thành khoảng 30 nhóm nghiên cứu mạnh, trong đó ít nhất 3 nhóm đạt trình độ dẫn dắt trong khu vực. Đến năm 2035, con số này tăng lên khoảng 50 nhóm, với tối thiểu 10 nhóm có ảnh hưởng học thuật quốc tế rõ nét và giữ vai trò dẫn dắt trong khu vực.

Chương trình cũng đặt mục tiêu nâng cao chất lượng công bố khoa học của Việt Nam. Tỷ lệ công bố trên các tạp chí thuộc nhóm Q1 trong cơ sở dữ liệu Web of Science và hệ thống Nature Index dự kiến tăng khoảng 1,5 lần vào năm 2030 và tăng gấp đôi vào năm 2035 so với mức trung bình giai đoạn 2021-2025 của từng lĩnh vực tương ứng.

Bên cạnh đó, đến năm 2030 sẽ có ít nhất một hướng nghiên cứu của Việt Nam tiệm cận nhóm 5% thế giới về mức độ ảnh hưởng khoa học theo các chỉ số trích dẫn chuẩn hóa theo lĩnh vực; đến năm 2035, mục tiêu nâng lên ít nhất 3 hướng nghiên cứu.

PEBR ưu tiên các hướng nghiên cứu có khả năng tạo đột phá, góp phần phát triển công nghệ lõi và công nghệ chiến lược trong những lĩnh vực được xem là ưu tiên của Việt Nam như công nghệ lượng tử, trí tuệ nhân tạo, vật liệu tiên tiến, công nghệ sinh học, năng lượng mới và công nghệ bán dẫn.

Theo kế hoạch, đến năm 2030, chương trình sẽ hình thành ít nhất 10 hướng nghiên cứu mới, trong đó tối thiểu 3 hướng có tiềm năng phát triển thành nền tảng công nghệ lõi. Giai đoạn đến năm 2035 sẽ tiếp tục bổ sung thêm ít nhất 10 hướng nghiên cứu mới khác, với tối thiểu 5 hướng có khả năng phát triển thành nền tảng công nghệ lõi.

Chương trình cũng kỳ vọng đến năm 2030 có ít nhất 10% nhiệm vụ nghiên cứu thuộc các hướng này đạt điều kiện đăng ký sáng chế quốc tế hoặc có khả năng chuyển tiếp sang phát triển sản phẩm công nghệ chiến lược. Tỷ lệ này dự kiến tăng lên ít nhất 20% vào năm 2035.

Một mục tiêu quan trọng khác của PEBR là phát triển đội ngũ nhân lực khoa học trình độ cao, đặc biệt là các nhà khoa học trẻ có tiềm năng dẫn dắt nghiên cứu độc lập.

Đến năm 2030, chương trình dự kiến hỗ trợ, kết nối và bồi dưỡng ít nhất 500 tiến sĩ, nghiên cứu sinh, sau tiến sĩ và nhà khoa học trẻ trong hệ sinh thái nghiên cứu của PEBR, trong đó có ít nhất 100 nhà khoa học trẻ đủ năng lực dẫn dắt các nhóm nghiên cứu độc lập mang tầm quốc tế.

Đến năm 2035, số lượng nhà khoa học được hỗ trợ dự kiến nâng lên ít nhất 1.000 người, trong đó có tối thiểu 200 người có khả năng dẫn dắt nhóm nghiên cứu độc lập.

Ở lĩnh vực hợp tác quốc tế, chương trình đặt mục tiêu triển khai ít nhất 100 nhiệm vụ nghiên cứu có sự tham gia thực chất của đối tác nước ngoài vào năm 2030 và tăng lên ít nhất 300 nhiệm vụ vào năm 2035. Mỗi nhóm nghiên cứu mạnh sẽ có ít nhất một đối tác quốc tế chiến lược.

Theo quyết định, việc lựa chọn, tài trợ và đánh giá nhiệm vụ khoa học sẽ được thực hiện theo cơ chế cạnh tranh, công khai và minh bạch, dựa trên tiêu chí xuất sắc khoa học. Quá trình đánh giá kết hợp giữa phản biện chuyên gia với các chỉ số khoa học chuẩn hóa quốc tế như FWCI, CNCI và các chỉ số tương đương.

Chương trình khuyến khích các đề xuất nghiên cứu xuất phát từ cộng đồng khoa học trên cơ sở tự do học thuật, đồng thời ưu tiên đầu tư dài hạn cho các nhóm nghiên cứu mạnh và các hướng nghiên cứu có tiềm năng đột phá.

PEBR cũng áp dụng phương thức quản lý dựa trên kết quả đầu ra và tác động nghiên cứu; thiết lập cơ chế đánh giá giữa kỳ và cuối kỳ để điều chỉnh mục tiêu, nội dung và phương thức triển khai phù hợp với thực tiễn. Đáng chú ý, chương trình xác định nguyên tắc chấp nhận rủi ro khoa học phù hợp với đặc thù của nghiên cứu cơ bản, tách biệt với các vi phạm hành chính và tài chính.

Theo kế hoạch triển khai, chương trình ưu tiên tài trợ các chuỗi và cụm nhiệm vụ nghiên cứu cơ bản có mục tiêu khoa học rõ ràng, gắn với phát triển công nghệ chiến lược và sản phẩm công nghệ chiến lược cụ thể.

Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ Quốc gia (NAFOSTED) được giao chủ trì tổ chức thực hiện chương trình, bao gồm xây dựng kế hoạch triển khai, tổ chức đánh giá, lựa chọn nhóm nghiên cứu và theo dõi kết quả thực hiện.

Các trường đại học, viện nghiên cứu, doanh nghiệp và tổ chức khoa học công nghệ sẽ phối hợp triển khai, đồng thời lồng ghép mục tiêu của PEBR vào các chương trình phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo của ngành, lĩnh vực và địa phương.

Theo kế hoạch, chương trình sẽ được đánh giá giữa kỳ vào năm 2030 để làm cơ sở điều chỉnh mục tiêu, quy mô và cơ chế triển khai cho giai đoạn tiếp theo.