Hàng loạt chính sách mới mở đường cho nhân tài khoa học công nghệ. Ảnh minh họa: ITN

Trong bối cảnh khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số ngày càng giữ vai trò động lực tăng trưởng chiến lược, Chính phủ liên tục ban hành nhiều chính sách nhằm thu hút và giữ chân đội ngũ chuyên gia, nhà khoa học trẻ và nhân tài công nghệ.

Theo Bộ Khoa học và Công nghệ, đối với nhân tài làm việc trong các cơ quan nhà nước, việc tuyển dụng và sử dụng đang được thực hiện theo Nghị định 179/2024/NĐ-CP về chính sách thu hút, trọng dụng người có tài năng làm việc trong các cơ quan, tổ chức của Đảng, Nhà nước và các tổ chức chính trị - xã hội.

Song song đó, nhóm nhân tài khoa học trẻ và kỹ sư trẻ tài năng được áp dụng cơ chế riêng theo Nghị định 263/2025/NĐ-CP hướng dẫn thi hành Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo.

Lĩnh vực công nghệ số và chuyển đổi số cũng được xây dựng các cơ chế chuyên biệt. Theo đó, nhân tài công nghệ số thực hiện theo Nghị định 353/2025/NĐ-CP; chuyên gia khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số áp dụng theo Nghị định 249/2025/NĐ-CP; còn cơ chế dành cho tổng công trình sư, kiến trúc sư trưởng trong lĩnh vực này được triển khai theo Nghị định 231/2025/NĐ-CP.

Theo đánh giá của Bộ Khoa học và Công nghệ, việc liên tiếp hoàn thiện hệ thống chính sách cho thấy định hướng chuyển từ tư duy “quản lý nhân lực” sang “cạnh tranh thu hút chất xám”, trong bối cảnh cuộc đua nhân lực chất lượng cao ngày càng gay gắt trên toàn cầu.

Bước đầu, các chính sách đã bắt đầu được triển khai tại nhiều đơn vị trực thuộc Bộ. Đến nay, Bộ Khoa học và Công nghệ đã tuyển dụng 33 trường hợp theo cơ chế thu hút nhân tài quy định tại Nghị định 179/2024/NĐ-CP. Toàn bộ dữ liệu sẽ được cập nhật lên Cơ sở dữ liệu quốc gia về nhân tài Việt Nam do Bộ Nội vụ quản lý.

Một số đơn vị như Cục Chuyển đổi số quốc gia cũng đang tiếp tục xây dựng kế hoạch tuyển dụng công chức, viên chức theo cơ chế đặc thù dành cho nhân tài.

Không chỉ tập trung vào khâu thu hút, Bộ Khoa học và Công nghệ còn bắt đầu chuyển hướng sang đầu tư trực tiếp cho lực lượng nghiên cứu trẻ. Điểm nhấn đáng chú ý là “Chương trình hỗ trợ nghiên cứu sinh xuất sắc giai đoạn 2026-2030” (VREF) vừa được ban hành.

Theo chương trình này, mỗi nghiên cứu sinh xuất sắc có thể được hỗ trợ tối đa tới 1 tỷ đồng mỗi năm nếu có đề xuất nghiên cứu sáng tạo, đột phá và đơn vị chủ trì đáp ứng đủ điều kiện triển khai.

Ông Đào Ngọc Chiến cho biết, chương trình được xây dựng trên quan điểm coi nghiên cứu sinh là lực lượng trung tâm của hoạt động nghiên cứu khoa học, trực tiếp tạo ra các kết quả chuyên sâu và đột phá công nghệ.

Để được lựa chọn, nghiên cứu sinh phải vượt qua các tiêu chí đánh giá khắt khe, gồm chất lượng đề cương nghiên cứu, năng lực chuyên môn của nghiên cứu sinh, năng lực người hướng dẫn và điều kiện cơ sở vật chất của đơn vị chủ trì. Hồ sơ sẽ được xét chọn cạnh tranh theo từng lĩnh vực.

Đặc biệt, chương trình đặt yêu cầu rất cao về đầu ra. Nghiên cứu sinh nhận hỗ trợ phải có công bố quốc tế thuộc nhóm Q1 hoặc tạo ra sáng chế, phát minh có giá trị ứng dụng.

Theo đại diện Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ quốc gia, đây không chỉ là thước đo năng lực của nghiên cứu sinh mà còn phản ánh chất lượng của người hướng dẫn và cơ sở đào tạo.

Mức hỗ trợ tối đa 1 tỷ đồng mỗi năm cũng không được cấp phát đồng đều mà căn cứ trên dự toán cụ thể và kết quả xét duyệt của hội đồng chuyên môn. Cơ chế này nhằm tăng quyền chủ động cho các cơ sở nghiên cứu, đồng thời giúp các nhà khoa học trẻ yên tâm theo đuổi các hướng nghiên cứu dài hạn.

Chương trình VREF dự kiến tuyển chọn khoảng 100 nghiên cứu sinh mỗi năm, thời gian hỗ trợ tối đa không quá 3 năm. Mục tiêu xa hơn là hình thành khoảng 20 nhóm nghiên cứu mạnh trên toàn quốc, từng bước xây dựng lực lượng khoa học trẻ có khả năng làm chủ công nghệ lõi và tham gia phát triển các sản phẩm công nghệ chiến lược của Việt Nam.

Tuy nhiên, theo nhiều chuyên gia, thách thức lớn hiện nay không chỉ nằm ở việc ban hành chính sách mà còn ở khả năng triển khai thực chất. Nhiều năm qua, môi trường nghiên cứu trong nước vẫn tồn tại không ít rào cản như cơ chế sử dụng nhân lực còn cứng nhắc, thủ tục tài chính cho nghiên cứu phức tạp, điều kiện nghiên cứu chưa thật sự cạnh tranh quốc tế và chênh lệch đãi ngộ lớn giữa khu vực công với khu vực tư.

Trong bối cảnh cạnh tranh nhân lực chất lượng cao ngày càng quyết liệt, yêu cầu đặt ra không chỉ là thu hút được người giỏi mà còn phải tạo môi trường để họ phát huy năng lực, được trao quyền thực chất và có điều kiện theo đuổi các nghiên cứu dài hạn, mang tính đột phá.

Việc đồng loạt ban hành các cơ chế mới cùng chương trình đầu tư quy mô lớn cho nghiên cứu sinh xuất sắc được xem là tín hiệu cho thấy tư duy chính sách đang chuyển mạnh từ hỗ trợ mang tính khuyến khích sang đầu tư chiến lược cho nguồn nhân lực khoa học công nghệ chất lượng cao.

Nếu được triển khai đồng bộ, minh bạch và hiệu quả, các chính sách này có thể trở thành nền tảng để hình thành đội ngũ nhà khoa học trẻ đủ năng lực làm chủ công nghệ chiến lược, góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh khoa học công nghệ quốc gia trong giai đoạn phát triển mới.