Luật Thủ đô sửa đổi mở “đường băng” cho khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo. Ảnh minh họa: ITN

Quốc hội khóa XVI thông qua Luật Thủ đô (sửa đổi) đánh dấu bước chuyển quan trọng trong định hướng phát triển của Hà Nội. Không chỉ là trung tâm chính trị - hành chính, Thủ đô được định vị rõ ràng hơn như một đầu tàu về tri thức, công nghệ và kinh tế sáng tạo.

Ngay trong quy định về vị trí, vai trò, Hà Nội lần đầu tiên được xác định là trung tâm lớn về khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, bên cạnh các lĩnh vực truyền thống như kinh tế, văn hóa, giáo dục hay y tế. Việc đặt các trụ cột này ngang hàng cho thấy tầm nhìn phát triển mới, trong đó tri thức và công nghệ trở thành nền tảng cốt lõi.

Một trong những điểm đáng chú ý của luật là trao quyền cho Hà Nội xây dựng các cơ chế đặc thù nhằm thu hút và trọng dụng nguồn nhân lực chất lượng cao. Thành phố có thể ban hành chính sách đủ mạnh để mời gọi chuyên gia, nhà khoa học, nhân tài trong và ngoài nước, đồng thời tập trung giải các bài toán lớn của đô thị thông qua khoa học công nghệ.

Theo quy định tại Điều 18, khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số không còn là lĩnh vực riêng lẻ mà được tích hợp vào toàn bộ quá trình hoạch định chính sách, quản lý nhà nước và phát triển kinh tế - xã hội. Cách tiếp cận này hướng đến việc biến đổi số và đổi mới sáng tạo thành “trục xương sống” trong vận hành đô thị.

Nguồn lực tài chính cho lĩnh vực này cũng được thiết kế theo hướng linh hoạt hơn. Ngân sách nhà nước sẽ được phân bổ dựa trên kết quả đầu ra, gắn với các mục tiêu cụ thể như tăng trưởng kinh tế, phát triển kinh tế số, nâng cao năng suất lao động và hiệu quả quản lý đô thị. Cơ chế này kỳ vọng khắc phục tình trạng đầu tư dàn trải, thiếu hiệu quả vốn tồn tại trong thời gian dài.

Không dừng lại ở đó, Hà Nội còn được trao thẩm quyền ban hành các chính sách ưu đãi để phát triển hạ tầng và hệ sinh thái khoa học công nghệ. Thành phố có thể hỗ trợ nghiên cứu, phát triển công nghệ, chuyển giao, bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ, thúc đẩy thương mại hóa kết quả nghiên cứu, cũng như phát triển tài sản số và xuất khẩu sản phẩm công nghệ. Đây được xem là “hành lang pháp lý” quan trọng để doanh nghiệp công nghệ tăng tốc ngay tại Thủ đô.

Một cơ chế mới mang tính thực tiễn cao là việc thành lập Quỹ phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo của Hà Nội. Điểm đáng chú ý là các doanh nghiệp, tổ chức có thể đóng góp từ quỹ khoa học công nghệ của mình vào quỹ chung và được ưu tiên hỗ trợ khi triển khai dự án. Cách làm này mở ra kênh huy động nguồn lực xã hội, giảm phụ thuộc vào ngân sách nhà nước.

Luật cũng dành riêng một chương cho cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) công cụ vốn được kỳ vọng thúc đẩy đổi mới từ thực tiễn. Hà Nội được chủ động thiết kế tiêu chí, điều kiện và quy trình cho phép thử nghiệm các công nghệ, mô hình kinh doanh mới. Song song với đó là cơ chế giám sát, bảo vệ người tham gia, hỗ trợ tài chính và khai thác dữ liệu, hạ tầng công cho quá trình thử nghiệm.

Đáng chú ý, các mô hình chứng minh được hiệu quả trong sandbox sẽ được ưu tiên đầu tư, mua sắm từ ngân sách và hỗ trợ phát triển thị trường. Đây là bước tiến lớn, giúp rút ngắn khoảng cách từ ý tưởng đến ứng dụng thực tế một điểm nghẽn lâu nay của hệ sinh thái đổi mới sáng tạo.

Bên cạnh cơ chế, chính sách thu hút nhân lực chất lượng cao cũng được thiết kế với nhiều ưu đãi cụ thể. Hội đồng nhân dân thành phố được quyền quyết định các chế độ đãi ngộ về thu nhập, tiền thưởng, nhà ở và điều kiện làm việc cho chuyên gia, nhà khoa học, tổng công trình sư trong các lĩnh vực ưu tiên.

Đặc biệt, các chuyên gia, nhà khoa học, cá nhân có tài năng đặc biệt hoặc làm việc trong doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo sẽ được miễn thuế thu nhập cá nhân trong 5 năm đối với tiền lương, tiền công. Thu nhập từ các nhiệm vụ khoa học công nghệ trọng điểm của Thủ đô cũng thuộc diện không chịu thuế. Những ưu đãi này nhằm tạo lực hút đủ mạnh trong bối cảnh cạnh tranh nhân tài ngày càng gay gắt.

Đánh giá về những điểm mới của luật, TS. Trần Văn Khải cho rằng các quy định đã bám sát mục tiêu phát triển của Hà Nội trong giai đoạn mới. Theo ông, khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số không chỉ là lĩnh vực tăng trưởng mà còn là động lực để Thủ đô vươn lên thành trung tâm tri thức và công nghệ số của quốc gia, tiến tới vai trò trong khu vực.

Ông cũng đánh giá cao các công cụ chính sách như khoán chi theo kết quả đầu ra, quỹ phát triển khoa học công nghệ, quỹ đầu tư mạo hiểm có sử dụng ngân sách hay cơ chế “siêu khấu trừ” chi phí nghiên cứu phát triển. Cùng với đó là chính sách miễn thuế thu nhập cá nhân cho một số hoạt động khoa học công nghệ. Theo nhận định của ông, đây là những giải pháp trực diện nhằm tháo gỡ các điểm nghẽn lâu nay như thiếu vốn mồi, thiếu cơ chế chia sẻ rủi ro và thiếu động lực tài chính.

Với hàng loạt cơ chế đặc thù, Luật Thủ đô (sửa đổi) được kỳ vọng sẽ tạo cú hích mới cho hệ sinh thái đổi mới sáng tạo của Hà Nội. Không chỉ là nơi hội tụ nguồn lực chất lượng cao, Thủ đô còn có cơ hội trở thành “phòng thí nghiệm chính sách”, nơi các mô hình mới được thử nghiệm, hoàn thiện trước khi nhân rộng ra cả nước.