Ảnh minh họa: ITN

Tại hội nghị giao ban báo chí sáng 21/4 tại Hà Nội, do Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương, Bộ Thông tin và Truyền thông và Hội Nhà báo Việt Nam phối hợp tổ chức, Thứ trưởng Đỗ Xuân Tuyên đã cung cấp bức tranh tổng thể về tình hình an toàn thực phẩm (ATTP) hiện nay.

Theo số liệu từ Bộ Y tế, trong năm 2024, ngành y tế đã tiến hành kiểm tra 54.820 cơ sở sản xuất, kinh doanh thực phẩm trên cả nước, qua đó phát hiện 22.073 cơ sở vi phạm. Trong số này, 9.144 cơ sở bị xử lý, với 6.658 cơ sở bị xử phạt hành chính, tổng số tiền phạt khoảng 33,5 tỷ đồng. Ngoài ra, nhiều biện pháp bổ sung như đình chỉ lưu hành sản phẩm, yêu cầu khắc phục điều kiện sản xuất hay thu hồi sản phẩm không đạt tiêu chuẩn cũng được áp dụng.

Bước sang năm 2025, công tác thanh tra, kiểm tra tiếp tục được đẩy mạnh với quy mô lớn hơn. Tính từ đầu năm đến nay, 334.764 cơ sở đã được kiểm tra, phát hiện hơn 20.000 cơ sở vi phạm. Cơ quan chức năng đã xử lý trên 6.500 cơ sở, tổng số tiền xử phạt lên tới 33,8 tỷ đồng, tương đương mức phạt trung bình gần 6,8 triệu đồng mỗi cơ sở.

Dù vậy, theo Thứ trưởng Đỗ Xuân Tuyên, mức xử phạt hiện hành vẫn chưa tạo được sức răn đe cần thiết. “Có những trường hợp doanh nghiệp chấp nhận nộp phạt để tiếp tục vi phạm, bởi lợi nhuận thu được lớn hơn nhiều so với chi phí bị xử lý”, ông nói.

Thứ trưởng Bộ Y tế Đỗ Xuân Tuyên. Ảnh: TN

Một thực tế đáng lo ngại là nhiều doanh nghiệp đã lợi dụng sự thông thoáng trong cải cách thủ tục hành chính để hợp thức hóa hồ sơ pháp lý. Trên giấy tờ, sản phẩm đáp ứng đầy đủ quy định về công bố, nhãn mác; song chất lượng thực tế lại không bảo đảm. Không ít trường hợp chỉ bị phát hiện sau quá trình theo dõi dài hạn, lấy mẫu kiểm nghiệm nhiều lần.

Đáng chú ý, ngành y tế đã chuyển 18 vụ việc có dấu hiệu vi phạm hình sự sang cơ quan công an để tiếp tục điều tra. Đây là động thái cho thấy cơ quan quản lý đang từng bước áp dụng các chế tài nghiêm khắc hơn đối với những hành vi cố ý vi phạm, thậm chí có dấu hiệu tổ chức, tiếp tay hoặc bao che.

Trước thực trạng trên, Bộ Y tế đang xây dựng dự thảo sửa đổi nghị định về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực an toàn thực phẩm. Trọng tâm là nâng mức xử phạt tiền, đồng thời bổ sung các hình thức xử lý mạnh hơn nhằm bảo đảm tính răn đe.

Song song đó, Bộ cũng phối hợp với lực lượng công an để áp dụng nghiêm các quy định của Bộ luật Hình sự đối với những hành vi vi phạm nghiêm trọng. Những trường hợp cố tình sản xuất, kinh doanh thực phẩm không bảo đảm an toàn, gây hậu quả cho sức khỏe cộng đồng có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự.

Việc kết hợp giữa xử phạt hành chính và xử lý hình sự được kỳ vọng sẽ tạo ra “hàng rào” pháp lý đủ mạnh, ngăn chặn tình trạng tái phạm kéo dài.

Không chỉ dừng lại ở việc siết chặt chế tài, cơ quan quản lý còn hướng tới một thay đổi căn bản trong mô hình quản lý. Sau 16 năm thực thi, Luật An toàn thực phẩm đã bộc lộ nhiều hạn chế, đặc biệt là tình trạng phân tán trách nhiệm giữa các bộ, ngành và những “khoảng trống” trong kiểm soát ở cấp cơ sở.

Theo Thứ trưởng Đỗ Xuân Tuyên, Bộ Y tế đã báo cáo Chính phủ và Ủy ban Thường vụ Quốc hội về kế hoạch sửa đổi luật, dự kiến trình tại Kỳ họp thứ 2 của Quốc hội khóa XVI vào tháng 10 tới.

Dự thảo sửa đổi tập trung vào bốn nhóm chính sách lớn.

Thứ nhất, hoàn thiện bộ máy quản lý nhà nước theo hướng thống nhất một đầu mối từ Trung ương đến địa phương. Đồng thời, tăng cường phân cấp, phân quyền cho chính quyền cơ sở để nâng cao hiệu quả giám sát.

Trong quá trình xây dựng mô hình này, Bộ Y tế tham khảo kinh nghiệm từ một số địa phương đã thí điểm quản lý tập trung. Đáng chú ý, Thành phố Hồ Chí Minh đã thành lập Sở An toàn thực phẩm trực thuộc UBND thành phố, giúp việc quản lý được thực hiện đồng bộ, xuyên suốt.

Thứ hai, quản lý an toàn thực phẩm theo chuỗi giá trị, từ khâu sản xuất, chế biến đến lưu thông và tiêu dùng. Cách tiếp cận này nhằm khắc phục tình trạng “đứt gãy” trong giám sát, khi mỗi khâu do một cơ quan khác nhau phụ trách.

Thứ ba, tăng cường kiểm soát nguyên liệu đầu vào, đặc biệt là phụ gia và hóa chất có nguy cơ bị lạm dụng. Đây được xem là “nút thắt” quan trọng trong bảo đảm chất lượng thực phẩm.

Thứ tư, khuyến khích doanh nghiệp đầu tư công nghệ, nâng cao năng lực sản xuất thực phẩm an toàn, từng bước đáp ứng các tiêu chuẩn cao hơn của thị trường trong nước và quốc tế.

Một điểm đáng chú ý trong công tác bảo đảm an toàn thực phẩm là vai trò ngày càng rõ nét của cộng đồng. Theo Bộ Y tế, nhiều vụ vi phạm được phát hiện nhờ phản ánh của người dân, sự vào cuộc của chính quyền xã, phường và lực lượng công an cơ sở.

Trong bối cảnh lực lượng quản lý còn mỏng, việc phát huy “tai mắt” từ cộng đồng được xem là giải pháp quan trọng. “Cơ quan chức năng không thể kiểm tra hết nếu thiếu sự giám sát của người dân”, Thứ trưởng Đỗ Xuân Tuyên nhấn mạnh.

Bên cạnh đó, truyền thông được xác định là một trụ cột trong thay đổi nhận thức. Trong Tháng hành động vì an toàn thực phẩm, Bộ Y tế đề nghị các cơ quan báo chí đẩy mạnh tuyên truyền, giúp doanh nghiệp hiểu rõ trách nhiệm bảo vệ sức khỏe cộng đồng, đồng thời hướng dẫn người tiêu dùng lựa chọn sản phẩm có nguồn gốc rõ ràng.

Đặc biệt, việc truyền thông ngay từ giai đoạn dự thảo luật cũng được khuyến khích, nhằm giúp doanh nghiệp chủ động thích ứng với các quy định mới, tránh bị động khi chính sách chính thức có hiệu lực.

Những con số hàng chục nghìn cơ sở vi phạm mỗi năm cho thấy thách thức lớn trong bảo đảm an toàn thực phẩm tại Việt Nam. Trong bối cảnh đó, việc đồng thời tăng nặng chế tài, hoàn thiện khung pháp lý và nâng cao nhận thức xã hội được xem là hướng đi tất yếu.

Nếu các giải pháp này được triển khai đồng bộ, từ Trung ương đến cơ sở, cùng với sự tham gia tích cực của người dân và doanh nghiệp, kỳ vọng một môi trường thực phẩm an toàn, minh bạch hơn sẽ dần hình thành, góp phần bảo vệ sức khỏe cộng đồng một cách bền vững.