Trên mặt tiền cửa hàng khi ấy là tấm biển lớn với tiêu đề “Đôrêmon chào các bạn”. Tấm biển quảng cáo cho bộ truyện Doraemon - tác phẩm sau này không chỉ cứu sống một nhà xuất bản đang bên bờ vực khủng hoảng, mà còn mở ra một giai đoạn bùng nổ của văn hóa truyện tranh tại Việt Nam.

Những năm đầu sau thời kỳ bao cấp, ngành xuất bản Việt Nam rơi vào giai đoạn đầy biến động. Cơ chế trợ cấp của Nhà nước dần bị cắt bỏ khiến nhiều đơn vị lâm vào khó khăn nghiêm trọng. Cuối năm 1992, Nhà xuất bản Kim Đồng, vốn là đơn vị chuyên xuất bản sách thiếu nhi lớn nhất cả nước cũng đứng trước áp lực tài chính nặng nề, thậm chí từng được nhắc tới như một nhà xuất bản có nguy cơ giải thể nếu không tìm được hướng đi mới.

Giữa cơn khủng hoảng ấy, việc đưa “Đôrêmon” về Việt Nam được xem như một quyết định mang tính đánh cược. Bộ truyện của cố họa sĩ Fujiko F. Fujio khi ấy đã nổi tiếng khắp châu Á, nhưng tại Việt Nam khái niệm manga Nhật Bản vẫn còn rất mới mẻ. Những tập truyện đầu tiên được Kim Đồng phát hành vào cuối năm 1992 với tên “Đôrêmon”, in trên giấy đen trắng giá rẻ, khổ nhỏ, phát hành rộng khắp từ thành phố tới các quầy sách vỉa hè, hiệu sách trường học.

Bức ảnh cũ gợi nhớ nhiều ký ức. Ảnh: NXB Kim Đồng.

Không ai ngờ rằng bộ truyện về chú mèo máy đến từ thế kỷ 22 lại tạo nên một cơn sốt chưa từng có. Trẻ em xếp hàng mua truyện mỗi tuần, nhiều địa phương rơi vào cảnh cháy hàng, còn hình ảnh Nobita, Xuka (Shizuka), Chaien (Jaian) hay Xêkô (Suneo) trở thành một phần tuổi thơ của cả một thế hệ. Chỉ trong khoảng 3 năm đầu tiên, hàng chục triệu bản truyện đã được phát hành trên toàn quốc, phải gọi là một con số cực kỳ hiếm có với thị trường xuất bản Việt Nam thời điểm đó.

“Đôrêmon” không chỉ giúp Kim Đồng vượt qua khủng hoảng tài chính mà còn gần như tái định hình thị trường truyện tranh Việt Nam. Trước thời điểm ấy, sách thiếu nhi trong nước chủ yếu là truyện cổ tích, sách giáo dục hoặc truyện minh họa Liên Xô và Đông Âu. Sự xuất hiện của manga Nhật với tiết tấu nhanh, hình vẽ hiện đại và nội dung gần gũi đã tạo nên một thay đổi lớn trong thói quen đọc của trẻ em Việt Nam.

Tuy nhiên, phía sau thành công khổng lồ đó lại tồn tại một vấn đề rất lớn về bản quyền. Những ấn bản “Đôrêmon” giai đoạn 1992-1995 thực tế được phát hành mà chưa có sự cho phép chính thức từ phía Nhật Bản. Do điều kiện thời kỳ đầu mở cửa còn thiếu hệ thống sở hữu trí tuệ hoàn chỉnh, nhiều đơn vị xuất bản Việt Nam khi ấy thường dịch lại từ các phiên bản truyện đã phát hành ở Thái Lan, Trung Quốc hoặc Đài Loan để in trong nước.

Đến giữa thập niên 1990, khi Việt Nam bắt đầu hội nhập sâu hơn với thế giới và các quy định về sở hữu trí tuệ dần được siết chặt, vấn đề bản quyền “Đôrêmon” trở thành một áp lực thực sự đối với Kim Đồng. Nếu không đạt được thỏa thuận với phía Nhật Bản, bộ truyện có nguy cơ bị dừng phát hành hoàn toàn.

Những cuốn truyện “Đôrêmon” vào những năm thập niên 90.

Năm 1996, đại diện Nhà xuất bản Kim Đồng đã sang Nhật Bản để đàm phán với NXB Shogakukan đơn vị nắm giữ bản quyền xuất bản, cùng tác giả Fujiko F. Fujio. Đây được xem là một trong những cuộc thương lượng bản quyền quốc tế đáng chú ý đầu tiên của ngành xuất bản Việt Nam thời kỳ hậu bao cấp.

Điều khiến câu chuyện này trở nên đặc biệt nằm ở quyết định của chính tác giả Nhật Bản. Thay vì theo đuổi một vụ kiện bản quyền lớn, cố họa sĩ Fujiko F. Fujio đã chọn một hướng đi khác. Ông đồng ý hợp thức hóa bản quyền phát hành “Đôrêmon” tại Việt Nam, đồng thời dùng số tiền bồi thường bản quyền từ các năm trước đó để thành lập Quỹ học bổng Đôrêmon dành cho trẻ em nghèo hiếu học Việt Nam.

Cùng năm đó, Fujiko F. Fujio đã đến Việt Nam trực tiếp tham dự các hoạt động liên quan đến quỹ học bổng. Đây cũng được ghi nhận là chuyến công tác nước ngoài cuối cùng của ông trước khi qua đời vì ung thư gan vào cuối năm 1996, ở tuổi 62.

Fujiko F. Fujio đã đến Việt Nam năm 1996. Ảnh: NXB Kim Đồng.

Suốt 30 năm qua, nguồn Quỹ học bổng Đôrêmon liên tục được bổ sung từ doanh thu phát hành truyện Doraemon và các hoạt động của công ty Fujiko Pro tại Việt Nam. Hàng vạn suất học bổng đã được trao tận tay các em thiếu nhi biến quỹ học bổng trở thành một trong những di sản đặc biệt nhất gắn với bộ truyện tranh nổi tiếng này tại Việt Nam. 

Từ một câu chuyện từng có nguy cơ trở thành tranh chấp pháp lý quốc tế, “Đôrêmon” sau cùng lại để lại dấu ấn nhân văn đặc biệt trong lịch sử xuất bản Việt Nam, đồng thời góp phần vực dậy một nhà xuất bản từng lao đao thời hậu bao cấp để rồi sau này vươn lên thành một trong những tên tuổi lớn nhất của ngành sách thiếu nhi.