Nhiều em bé cứ chiều tối là bắt đầu quấy khóc, dù đã được bú no, thay tã sạch và bế dỗ đủ cách. Trẻ có thể khóc đỏ mặt, nắm chặt hai tay, co chân lên bụng khiến người lớn vừa thương vừa lo. Trong dân gian, tình trạng này thường được gọi là “khóc dạ đề” và được lý giải rằng trẻ “yếu vía”, ảnh hưởng bởi nguồn năng lượng xấu hoặc bị người lạ “át vía”.

Thế nhưng, dưới góc độ khoa học, “yếu vía” không phải là nguyên nhân gây khóc dạ đề và cũng không phải một chẩn đoán y khoa. Tiếng khóc kéo dài của trẻ có thể liên quan đến đặc điểm phát triển trong những tháng đầu đời, sự non nớt của hệ tiêu hóa, hệ thần kinh hoặc một vấn đề sức khỏe cần được phát hiện.

Khóc dạ đề là gì?

Trong y khoa, tình trạng thường được gọi là cơn khóc co thắt ở trẻ sơ sinh, hay colic. Đây là hiện tượng một em bé khỏe mạnh, vẫn bú và phát triển bình thường nhưng xuất hiện những cơn khóc kéo dài, dữ dội, khó dỗ mà không tìm thấy nguyên nhân rõ ràng.

Một cách nhận biết quen thuộc là “quy tắc số 3”: trẻ khóc trên 3 giờ mỗi ngày, ít nhất 3 ngày mỗi tuần và kéo dài khoảng 3 tuần trở lên. Tuy nhiên, cha mẹ không cần phải chờ đủ ba tuần mới đưa con đi khám nếu cảm thấy lo lắng.

Các cơn khóc thường xuất hiện vào buổi chiều tối hoặc ban đêm. Khi khóc, trẻ có thể đỏ bừng mặt, nắm chặt tay, gồng cứng người, cong lưng hoặc co hai chân lên bụng. Cơn quấy khóc thường bắt đầu khi trẻ được vài tuần tuổi, đạt mức cao nhất vào khoảng 6 tuần tuổi rồi giảm dần. Phần lớn trường hợp cải thiện khi trẻ được 3–4 tháng. NHS và Học viện Nhi khoa Hoa Kỳ đều cho biết đây là hiện tượng khá phổ biến trong những tháng đầu đời.

Vì sao người xưa cho rằng trẻ khóc vì “yếu vía”?

Ngày trước, kiến thức y khoa còn hạn chế, người lớn rất khó lý giải tại sao một em bé ban ngày vẫn bú ngủ bình thường nhưng cứ đêm xuống lại khóc dai dẳng. Cơn khóc xuất hiện gần như đúng giờ, trẻ càng bế càng khó dỗ, trong khi người lớn không nhìn thấy vết thương hay biểu hiện bệnh rõ ràng.

Chính sự bí ẩn ấy khiến hiện tượng này được gắn với những cách giải thích như “yếu vía”, “phải vía”, “gặp người nặng vía” hoặc bị một thế lực vô hình trêu chọc.

Xét ở góc độ văn hóa, đây có thể là cách người xưa lý giải một hiện tượng chưa đủ điều kiện tìm hiểu. Những lời dặn như hạn chế để trẻ gặp quá nhiều người lạ, giữ không gian yên tĩnh hay ôm ấp trẻ nhiều hơn đôi khi vô tình cũng giúp em bé bớt bị kích thích.

Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa “yếu vía” là nguyên nhân thật sự của khóc dạ đề. Đặc biệt, cha mẹ không nên vì tin vào cách lý giải dân gian mà bỏ qua việc theo dõi sức khỏe của con.

Khoa học lý giải thế nào?

Đến nay, y học vẫn chưa xác định được một nguyên nhân duy nhất gây ra cơn khóc dạ đề. Nhiều yếu tố có thể cùng tham gia, trong đó có hệ tiêu hóa chưa hoàn thiện, trẻ nuốt nhiều hơi khi bú, chưa được ợ hơi đầy đủ, ăn quá no hoặc quá ít, nhạy cảm với một số thành phần trong thức ăn.

Một giả thuyết khác cho rằng hệ thần kinh của trẻ sơ sinh còn non nớt. Sau cả ngày tiếp xúc với ánh sáng, âm thanh, những cái bế và nhiều kích thích xung quanh, trẻ chưa biết tự điều chỉnh cảm xúc nên có thể “quá tải” vào cuối ngày. Khóc là cách duy nhất để trẻ giải tỏa và phát tín hiệu cần được hỗ trợ.

Khóc nhiều kèm co chân cũng khiến người lớn nghĩ rằng trẻ chắc chắn bị đau bụng. Tuy nhiên, việc trẻ nuốt không khí trong lúc khóc có thể làm bụng căng và xì hơi nhiều hơn. Vì vậy, đầy hơi đôi khi là hệ quả của cơn khóc chứ không nhất thiết là nguyên nhân ban đầu.

Mayo Clinic lưu ý một số yếu tố có thể liên quan đến khóc dạ đề như hệ tiêu hóa chưa trưởng thành, mất cân bằng hệ vi sinh đường ruột, trẻ bú chưa phù hợp hoặc nhạy cảm với thực phẩm. Dù vậy, cơ chế chính xác vẫn chưa được khẳng định.

Không phải trẻ khóc đêm nào cũng là dạ đề

Đây là điều cha mẹ đặc biệt cần lưu ý. Trước khi kết luận con khóc dạ đề, cần loại trừ những nguyên nhân thông thường như đói, tã ướt, nóng hoặc lạnh, quần áo quá chật, bị côn trùng đốt, nuốt hơi khi bú, táo bón hay trào ngược.

Trong một số trường hợp, tiếng khóc kéo dài còn có thể liên quan đến dị ứng đạm sữa bò, nhiễm trùng, thoát vị, tổn thương hoặc một bệnh lý gây đau. Bởi vậy, “khóc dạ đề” chỉ nên được nghĩ tới sau khi trẻ đã được kiểm tra và không phát hiện nguyên nhân bất thường.

Cha mẹ cần đưa trẻ đi khám sớm nếu tiếng khóc đột nhiên khác hẳn mọi ngày, the thé, yếu bất thường hoặc không thể dỗ; trẻ sốt, bỏ bú, bú kém, nôn liên tục, nôn dịch xanh, bụng trướng, tiêu chảy, phân có máu, khó thở, tím tái, co giật, li bì, ít tiểu hoặc tăng cân không đạt.

Trẻ dưới 3 tháng tuổi bị sốt từ 38°C trở lên cần được đánh giá y tế kịp thời, không nên tự quy kết là “yếu vía” hay dạ đề.

Cha mẹ có thể làm gì để giúp con?

Khi trẻ khóc, trước hết hãy kiểm tra các nhu cầu cơ bản: con đã bú đủ chưa, tã có bẩn không, cơ thể có quá nóng hoặc quá lạnh không. Trong lúc cho bú, nên giữ trẻ ở tư thế tương đối thẳng để hạn chế nuốt hơi và hỗ trợ con ợ hơi sau cữ bú.

Cha mẹ có thể ôm trẻ áp sát cơ thể, đung đưa nhẹ nhàng, quấn khăn đúng cách, tắm nước ấm hoặc tạo âm thanh đều và nhẹ. Không gian nên giảm bớt ánh sáng, tiếng nói chuyện lớn và sự chuyền tay giữa quá nhiều người.

Không nên tự ý đổi sữa liên tục, kiêng khem cực đoan nếu mẹ đang cho con bú hoặc sử dụng thuốc, men vi sinh, nước lá và các sản phẩm được quảng cáo “trị dạ đề” khi chưa hỏi bác sĩ. NHS cho biết nhiều loại thuốc nhỏ chống colic, thảo dược hoặc thực phẩm bổ sung hiện chưa có đủ bằng chứng cho thấy mang lại hiệu quả rõ ràng.

Đặc biệt, tuyệt đối không rung hoặc lắc mạnh trẻ. Khi đã quá mệt và căng thẳng, người chăm sóc nên đặt em bé nằm ngửa trong nôi hoặc cũi an toàn, tạm rời khỏi phòng vài phút để bình tĩnh lại và nhờ người thân hỗ trợ. Lắc trẻ có thể gây tổn thương não nghiêm trọng, thậm chí đe dọa tính mạng.

Điều trẻ cần không phải là “làm phép”, mà là được kiểm tra và vỗ về đúng cách

Quan niệm “trẻ khóc dạ đề vì yếu vía” không có cơ sở khoa học. Phần lớn những cơn khóc dạ đề sẽ giảm dần khi hệ thần kinh và hệ tiêu hóa của trẻ trưởng thành hơn. Điều đó cũng không có nghĩa cha mẹ được phép chủ quan với mọi tiếng khóc kéo dài.

Nếu gia đình vẫn muốn thực hiện một nghi thức dân gian vô hại để cảm thấy an tâm, điều quan trọng là nghi thức ấy không được làm trẻ sợ hãi, bỏng, ngạt, nhiễm độc hay trì hoãn việc đi khám. Tuyệt đối không đốt vật lạ trong phòng kín, cho trẻ uống nước không rõ thành phần, đắp lá lên da, dùng khói xông trực tiếp hoặc nhờ người khác tác động mạnh lên cơ thể trẻ.

Không phải em bé nào khóc nhiều cũng mắc bệnh, nhưng tiếng khóc luôn là một tín hiệu giao tiếp. Thay vì vội kết luận con “yếu vía”, cha mẹ nên bình tĩnh quan sát, loại trừ các nguyên nhân sức khỏe và tìm đến bác sĩ khi có dấu hiệu bất thường.

Bởi thứ một em bé cần nhất trong những đêm khóc không phải là một lời phán đoán mang màu sắc huyền bí, mà là vòng tay bình tĩnh, sự chăm sóc an toàn và khả năng nhận biết đúng lúc của người lớn.

*Thông tin mang tính tham khảo, chiêm nghiệm