Trong quá trình lớn lên, trẻ thường được nhắc phải lễ phép, biết nghe lời, hòa đồng và quan tâm đến người khác. Những điều ấy cần thiết, nhưng nếu chỉ học cách làm người khác vui mà không biết nói “không”, trẻ có thể gặp khó khăn khi phải bảo vệ mong muốn, cảm xúc và giới hạn của chính mình. Biết từ chối không đồng nghĩa với ích kỷ hay thiếu lễ phép. Đó là một kỹ năng cần được hình thành từ những tình huống rất nhỏ trong đời sống hằng ngày: không muốn cho người khác mượn đồ, không thích một trò chơi, không muốn bị ôm hôn, không muốn tham gia một việc khiến mình khó chịu hoặc biết tìm người lớn hỗ trợ khi cảm thấy không an toàn.

Khi “ngoan” không có nghĩa là lúc nào cũng phải đồng ý

Một đứa trẻ thường xuyên nói “vâng”, làm theo yêu cầu của người lớn và cố gắng để mọi người hài lòng có thể được xem là ngoan. Nhưng sự ngoan ngoãn ấy không nên được hiểu là trẻ phải gạt bỏ cảm xúc và mong muốn của mình trong mọi hoàn cảnh. Trong đời sống, trẻ sẽ nhiều lần đứng trước những lời đề nghị, rủ rê hoặc yêu cầu từ bạn bè, người lớn và những người xung quanh. Nếu không được hướng dẫn cách từ chối, trẻ dễ nghĩ rằng từ chối là hành động không tốt, khiến người khác buồn hoặc bị đánh giá là không lễ phép.

Trẻ được khuyến khích bày tỏ mong muốn và nói “không” khi cảm thấy không thoải mái, thay vì luôn cố gắng làm hài lòng người khác. Ảnh: minh họa

 Chẳng hạn, một đứa trẻ không muốn cho bạn mượn món đồ yêu thích có thể được dạy rằng: “Con có quyền giữ đồ của mình. Con có thể nói: ‘Mình chưa muốn cho bạn mượn lúc này’”. Khi không thích một trò chơi, trẻ có thể nói: “Mình không muốn chơi trò này”. Nếu ai đó khiến trẻ cảm thấy không thoải mái, trẻ cần biết rằng mình có thể rời đi và tìm đến một người lớn đáng tin cậy. Điều quan trọng là người lớn phân biệt giữa dạy trẻ cư xử tử tế và dạy trẻ phải chiều lòng tất cả mọi người.

Trẻ vẫn cần biết chờ đến lượt, giữ lời hứa, tôn trọng người khác, chia sẻ và chịu trách nhiệm với hành động của mình. Nhưng những kỹ năng ấy có thể đi cùng khả năng nói lên nhu cầu của bản thân. Một đứa trẻ biết từ chối đúng cách không có nghĩa là đứa trẻ chống đối; ngược lại, đó là dấu hiệu cho thấy trẻ đang học cách nhận biết giới hạn của mình và tôn trọng giới hạn của người khác. Việc này cũng cần bắt đầu từ chính gia đình. Khi trẻ nói “con không thích”, thay vì lập tức gạt đi bằng những câu như “có gì đâu mà không thích” hay “người lớn bảo thì phải nghe”, cha mẹ có thể hỏi thêm: “Điều gì khiến con không thích?” hoặc “Con muốn nói thế nào để người khác hiểu?”. Những cuộc trò chuyện như vậy giúp trẻ dần hiểu rằng cảm xúc của mình có thể được nói ra và lắng nghe.

Dạy trẻ nói “không” và biết tìm người hỗ trợ

Dạy trẻ từ chối không nhất thiết phải bắt đầu bằng những bài học lớn. Cha mẹ có thể tập cho trẻ từ những tình huống quen thuộc, để trẻ có sẵn cách ứng xử khi gặp một việc khiến mình không thoải mái. Trước hết, trẻ cần biết một câu từ chối đơn giản và rõ ràng. Với trẻ nhỏ, có thể bắt đầu bằng những câu ngắn như: “Không, con không muốn”, “Con không thích”, “Con muốn dừng lại”. Khi cần, trẻ có thể nói to hơn, lùi lại hoặc rời khỏi tình huống. Cha mẹ cũng nên cho trẻ hiểu rằng không phải lời từ chối nào cũng cần một lời giải thích dài. Trong những tình huống liên quan đến sự an toàn, trẻ càng cần được khuyến khích phản ứng rõ ràng và tìm sự giúp đỡ thay vì lo mình làm người khác phật ý.

Biết từ chối và thể hiện ranh giới cá nhân là kỹ năng cần được hình thành từ những tình huống gần gũi trong đời sống của trẻ. Ảnh: minh họa

 Một nguyên tắc khác cũng cần được dạy là trẻ có thể nói “không” với cả người quen nếu hành động của người đó khiến trẻ không thoải mái. Việc này đặc biệt quan trọng trong những tình huống liên quan đến cơ thể và không gian riêng tư. Trẻ cần biết rằng cơ thể của mình thuộc về mình, và nếu có hành động khiến trẻ sợ hãi, khó chịu hoặc bối rối, trẻ có thể tìm đến cha mẹ, thầy cô hoặc một người lớn mà mình tin tưởng. Tuy nhiên, dạy trẻ biết từ chối không có nghĩa là đặt lên vai trẻ trách nhiệm tự bảo vệ mình trong mọi hoàn cảnh. Người lớn vẫn là người có trách nhiệm tạo ra môi trường an toàn, quan sát những thay đổi của trẻ và sẵn sàng can thiệp khi cần thiết.

Cha mẹ có thể thực hành cùng con bằng cách đóng vai những tình huống thường gặp. Một người giả làm bạn rủ trẻ làm điều trẻ không muốn; trẻ thử đưa ra lời từ chối. Sau đó, cha mẹ có thể đổi tình huống và cùng con tìm cách xử lý khác. Cách luyện tập này giúp trẻ không chỉ “biết” về kỹ năng từ chối mà còn có cơ hội sử dụng nó trong thực tế. Quan trọng hơn, trẻ cần hiểu rằng từ chối người khác không đồng nghĩa với việc mình là một người xấu. Một người có thể tử tế mà vẫn có giới hạn; có thể quan tâm đến cảm xúc của người khác nhưng không phải lúc nào cũng phải làm theo mong muốn của họ.

Giáo dục trẻ vì thế không chỉ là dạy con cách hòa nhập, hợp tác và làm người khác vui. Đó còn là giúp trẻ hiểu mình muốn gì, điều gì khiến mình không thoải mái và cách nói ra điều đó một cách phù hợp. Một đứa trẻ biết nói “không” đúng lúc sẽ có thêm một công cụ để bước vào các mối quan hệ với sự tự tin, tôn trọng bản thân và tôn trọng người khác. Và đôi khi, bài học quan trọng ấy bắt đầu từ việc cha mẹ cho con quyền nói một câu rất đơn giản: “Con không muốn.”