Một đứa trẻ có thể tự cất đôi giày sau khi đi học, xếp quần áo vào đúng chỗ, dọn đồ chơi sau khi chơi hoặc mang bát đĩa của mình đến bàn ăn. Những việc ấy tưởng nhỏ nhưng lại là những bài học đầu tiên để trẻ hiểu rằng trong gia đình, mỗi người đều có phần việc và trách nhiệm của mình. Vì muốn con được chăm sóc tốt hoặc đơn giản vì làm thay nhanh hơn, nhiều cha mẹ thường tự mình hoàn thành những việc trẻ có thể làm. Lâu dần, trẻ có thể quen với việc chờ người lớn nhắc nhở, chuẩn bị hoặc giải quyết hộ.

Cho trẻ tự làm những việc phù hợp vì thế không nhằm để trẻ “đỡ việc” cho cha mẹ. Quan trọng hơn, đó là cơ hội để trẻ tập chủ động, biết chịu trách nhiệm với những việc thuộc về mình và hiểu rằng mình cũng là một thành viên có đóng góp trong gia đình.

Bắt đầu từ những việc vừa sức

Tính tự lập không hình thành từ những nhiệm vụ lớn. Với trẻ nhỏ, cha mẹ có thể bắt đầu bằng những việc quen thuộc như cất đồ chơi sau khi chơi, bỏ quần áo bẩn đúng nơi, tự mang giày dép về chỗ hoặc sắp xếp sách vở cho ngày hôm sau.

Dạy trẻ hình thành thói quen cất đồ chơi gọn gàng sau khi chơi xong.

 Khi trẻ lớn hơn, có thể giao thêm những việc phù hợp như gấp quần áo, tưới cây, sắp xếp bàn học, phụ dọn bàn ăn hoặc giữ không gian riêng gọn gàng. Điều quan trọng là công việc phải phù hợp với độ tuổi và khả năng của trẻ. Một đứa trẻ chưa từng làm việc nhà khó có thể ngay lập tức hoàn thành mọi thứ như người lớn. Cha mẹ có thể làm mẫu, hướng dẫn từng bước rồi để trẻ tự thử thay vì chỉ giao việc và yêu cầu hoàn thành.

Cha mẹ không cần làm thay mọi việc, cho trẻ cơ hội thử sức giúp quá trình tự lập bắt đầu từ những sinh hoạt quen thuộc.

 Cha mẹ cũng không cần chờ đến khi trẻ làm thật tốt mới cho trẻ tiếp tục. Một chiếc áo gấp chưa ngay ngắn hay bàn ăn còn thiếu một món nhỏ không có nghĩa trẻ không nên làm lại. Nếu người lớn thường xuyên làm lại ngay trước mặt trẻ, trẻ dễ có cảm giác rằng mình làm gì cũng chưa đủ tốt. Thay vào đó, cha mẹ có thể chỉ cho trẻ cách sửa và cho con thêm cơ hội thực hành. Điều này cũng giúp trẻ hiểu rằng học một kỹ năng mới cần thời gian. Tự lập không có nghĩa là phải làm mọi thứ hoàn hảo ngay từ đầu.

Việc nhỏ cũng là bài học về trách nhiệm

Khi tự cất đồ dùng, dọn chỗ chơi hay phụ chuẩn bị bữa ăn, trẻ dần nhận ra rằng những gì mình sử dụng cũng cần được giữ gìn. Từ đó, việc nhà không chỉ là một danh sách nhiệm vụ mà trở thành một phần của sinh hoạt gia đình. UNICEF nhấn mạnh vai trò của môi trường gia đình trong việc tạo cơ hội để trẻ phát triển kỹ năng và tính tự lập phù hợp với độ tuổi. Những hoạt động thường ngày, khi được người lớn hướng dẫn và khuyến khích đúng cách, có thể trở thành cơ hội để trẻ học hỏi và tham gia vào cuộc sống gia đình.

Vì vậy, không nên biến việc nhà thành cuộc thi giữa những đứa trẻ hoặc yêu cầu mọi trẻ phải làm giống nhau. Có trẻ thích tưới cây, có trẻ thích sắp xếp sách vở, cũng có trẻ cần thêm thời gian để quen với một công việc mới. Mục tiêu không phải tạo ra một đứa trẻ có thể làm thật nhiều việc, mà giúp trẻ hiểu mình có thể tự làm gì và biết chịu trách nhiệm với phần việc phù hợp với mình. Với cha mẹ, điều này đôi khi cần nhiều kiên nhẫn. Để trẻ tự mặc quần áo, chuẩn bị cặp sách hay dọn bàn có thể mất nhiều thời gian hơn việc người lớn làm thay. Nhưng nếu lúc nào cũng chọn cách nhanh nhất, trẻ sẽ ít có cơ hội thực hành.

Những việc vừa sức như dọn bàn ăn giúp trẻ hiểu rằng mỗi thành viên đều có thể đóng góp vào sinh hoạt chung của gia đình

 Cha mẹ có thể bắt đầu bằng một vài việc cố định trong ngày, sau đó tăng dần khi trẻ đã quen. Thay vì yêu cầu mọi thứ cùng lúc, có thể cho trẻ lựa chọn giữa hai việc phù hợp, chẳng hạn “Con muốn tưới cây hay giúp mẹ dọn bàn?”. Cách này giúp trẻ cảm thấy mình có quyền chủ động thay vì chỉ thực hiện mệnh lệnh. Khi trẻ hoàn thành một việc, lời ghi nhận cũng không nhất thiết phải là “con giỏi quá”. Một câu cụ thể như “Con nhớ tự cất giày mà không cần mẹ nhắc” giúp trẻ nhận ra điều mình vừa làm được.

Từ những việc rất nhỏ, trẻ dần học được một điều quan trọng: sống trong gia đình không chỉ là được chăm sóc mà còn là biết chăm sóc không gian chung và những người xung quanh. Dạy trẻ tự làm việc nhỏ không phải là giao thêm việc cho trẻ. Đó là cách cha mẹ trao cho trẻ cơ hội được lớn lên thông qua những trách nhiệm vừa sức, để tính tự lập hình thành từ chính những sinh hoạt bình thường mỗi ngày.