Tháng 5 năm nay, tại một trung tâm thi ở thành phố Gwangju, Hàn Quốc, một giám thị phát hiện điều bất thường: ánh sáng phản chiếu lạ từ tròng kính của một thí sinh đang làm bài. Khi tiếp cận kiểm tra, người đàn ông 40 tuổi này không thể che giấu được thiết bị ông đang đeo.

Đây không phải kính thông thường mà là một hệ thống AI tự chế, tích hợp camera ẩn có khả năng quét đề thi, xử lý câu hỏi bằng trí tuệ nhân tạo và hiển thị đáp án trực tiếp lên tròng kính theo thời gian thực trong lúc ông ngồi làm bài thi cấp phép kỹ sư phòng cháy chữa cháy quốc gia.

Chiếc kính thông minh được dùng cho vụ việc gian lận trong phòng thi

Điều khiến vụ việc trở nên đặc biệt hơn là lời thừa nhận của chính người này với cơ quan điều tra. Ông cho biết mục tiêu chính của mình không phải là đậu kỳ thi, mà là muốn kiểm tra xem hệ thống AI tự phát triển có thể tạo ra đáp án đúng trong điều kiện thi thật hay không. Nói cách khác, phòng thi quốc gia trở thành môi trường thử nghiệm thực địa cho một dự án công nghệ cá nhân. Và theo lời ông, hệ thống đó đã hoạt động.

Văn phòng Công tố Quận Gwangju sau đó đã chính thức truy tố ông vi phạm Luật Chứng chỉ Kỹ thuật Quốc gia của Hàn Quốc. Đây là vụ truy tố hình sự đầu tiên tại Hàn Quốc liên quan đến việc dùng kính AI để gian lận trong kỳ thi quốc gia, tạo ra một tiền lệ pháp lý chưa từng có trong lĩnh vực này.

Sự việc không dừng lại ở một trường hợp đơn lẻ. Cũng trong tháng 5, thêm hai người đàn ông khác bị bắt khi dùng kính AI gian lận tại các trung tâm thi chứng chỉ quốc gia ở Seoul và Mokpo.

Sau đó, các cơ quan tổ chức kỳ thi TOEIC cũng ghi nhận hai thí sinh bị phát hiện dùng kính AI trong tháng 5 và thêm một trường hợp vào tháng 6. Làn sóng các vụ việc liên tiếp trong thời gian ngắn cho thấy đây không phải hiện tượng ngẫu nhiên mà là một xu hướng đang hình thành.

Thách thức lớn nhất mà cơ quan chức năng đang đối mặt là vấn đề phát hiện. Nhiều dòng kính AI hiện nay, bao gồm cả các mẫu bán lẻ phổ biến, có ngoại hình gần như không thể phân biệt với kính đeo mắt thông thường.

Không có đặc điểm nhận dạng rõ ràng nào mà giám thị có thể dùng để phân loại ngay tại chỗ, trừ khi biết chính xác phải tìm kiếm điều gì và trong điều kiện nào ánh sáng mới phản chiếu đủ để lộ thiết bị. Vụ tại Gwangju được phát hiện một phần nhờ may mắn về điều kiện ánh sáng trong phòng thi.

Bối cảnh của vụ việc đầu tiên cũng đặt ra lo ngại đặc biệt. Kỳ thi kỹ sư phòng cháy chữa cháy không phải bài kiểm tra học thuật thông thường mà là cơ chế xã hội xác nhận năng lực thực sự của người được giao phó trách nhiệm bảo vệ tính mạng con người. Một kỹ sư phòng cháy không đủ năng lực thực tế có thể đưa ra thiết kế hay quyết định sai lầm trong các tình huống khẩn cấp thật sự.

Ngay sau chuỗi sự việc, các cơ quan tổ chức thi quốc gia Hàn Quốc đã triệu tập cuộc họp khẩn để bàn các biện pháp đối phó, bao gồm việc bổ sung kính AI vào danh sách thiết bị bị cấm chính thức trong phòng thi, huấn luyện giám thị nhận diện thiết bị này và thảo luận về việc tăng nặng hình phạt cho hành vi vi phạm.

Câu hỏi lớn hơn mà các hệ thống thi cử trên toàn thế giới đang phải đối mặt vẫn chưa có lời giải thỏa đáng: khi công nghệ có thể thu nhỏ đến mức ẩn trong một chiếc kính mắt bình thường, liệu phòng thi truyền thống còn là môi trường có thể kiểm soát được nữa hay không.