Từ kinh nghiệm dân gian đến nguồn hoạt chất tự nhiên

Không chỉ là thức uống gắn với đời sống văn hóa Á Đông, trà ngày càng được nhìn nhận như một nguồn hợp chất sinh học tự nhiên có giá trị đối với sức khỏe. Trong bối cảnh con người hiện đại phải đối mặt với béo phì, đái tháo đường, tim mạch, rối loạn chuyển hóa, căng thẳng và lão hóa, vai trò của trà cũng đang được tiếp cận theo hướng mới: không chỉ giúp con người sống lâu hơn, mà quan trọng hơn là sống khỏe và sống cân bằng hơn.

Theo bà Nguyễn Thị Thắm, CEO thương hiệu Trà Shanam, những thách thức y tế của xã hội hiện đại đã thay đổi đáng kể so với trước đây. Nếu trong quá khứ, suy dinh dưỡng, đói nghèo hay bệnh truyền nhiễm là những vấn đề nổi bật, thì ngày nay các bệnh không lây nhiễm, suy giảm sức khỏe tinh thần và lối sống ít vận động lại trở thành mối quan tâm lớn.

Sự thay đổi đó cũng đặt ra yêu cầu nhìn nhận lại giá trị của những sản phẩm tự nhiên vốn rất quen thuộc, trong đó có trà.

“Trước đây, người ta thường nói uống trà để sống lâu. Nhưng trong đời sống hiện đại, điều quan trọng không chỉ là sống bao nhiêu tuổi, mà là có bao nhiêu năm được sống khỏe mạnh về thể chất và hạnh phúc về tinh thần”, bà Nguyễn Thị Thắm chia sẻ.

Từ góc nhìn này, trà không còn đơn thuần là một loại đồ uống giải khát hay một thú thưởng thức tao nhã. Những nghiên cứu về các hợp chất sinh học trong trà đang mở ra hướng tiếp cận mới, coi trà như một phần của lối sống lành mạnh, hỗ trợ cơ thể duy trì trạng thái cân bằng và góp phần hạn chế một số nguy cơ sức khỏe trong dài hạn.

Bà Nguyễn Thị Thắm, CEO thương hiệu Trà Shanam chia sẻ về dược liệu trà tại sự kiện ra mắt Liên Chi hội Văn hóa Trà Việt Nam, Chi hội Văn hóa Trà TP.HCM và Chi hội Văn hóa Trà Đà Nẵng.

Trong y học cổ truyền, trà từ lâu đã được sử dụng với mục đích thanh nhiệt, hỗ trợ tiêu hóa, làm tỉnh táo tinh thần và điều hòa cơ thể. Những kinh nghiệm này được truyền qua nhiều thế hệ, hình thành nên thói quen uống trà trong đời sống của người Việt và nhiều quốc gia châu Á.

Ngày nay, cùng với sự phát triển của khoa học, giá trị của trà tiếp tục được nghiên cứu dưới góc độ sinh hóa và dược lý.

Theo bà Nguyễn Thị Thắm, kết quả từ các chương trình nghiên cứu mà bà có điều kiện tiếp cận cho thấy trong lá trà tồn tại hàng trăm hợp chất sinh học khác nhau. Trong đó, những nhóm được quan tâm nhiều gồm polyphenol, catechin, EGCG, L-theanine, caffeine tự nhiên, vitamin, khoáng chất và các nguyên tố vi lượng.

Đây là những hợp chất có liên quan đến khả năng chống oxy hóa, hỗ trợ bảo vệ tế bào và tham gia vào nhiều quá trình chuyển hóa trong cơ thể. Đặc biệt, polyphenol và catechin được xem là nhóm hoạt chất tạo nên phần đáng kể giá trị sinh học của trà.

Trong số đó, EGCG là hợp chất được nhắc đến nhiều nhất. Trước đây, EGCG thường được biết đến nhờ khả năng chống oxy hóa và hỗ trợ làm chậm quá trình lão hóa tế bào. Hiện nay, các hướng nghiên cứu còn tập trung vào vai trò của nhóm chất này đối với chuyển hóa đường, phản ứng viêm và khả năng bảo vệ tế bào trước các tác nhân bất lợi.

Tuy nhiên, theo bà Nguyễn Thị Thắm, khi nói về dược tính của trà cần tránh cách hiểu cực đoan. Trà không phải là thuốc và không thể thay thế điều trị y khoa. Giá trị của trà nằm ở khả năng hỗ trợ cơ thể khi được sử dụng hợp lý, kết hợp với chế độ ăn uống, vận động và sinh hoạt khoa học.

Một hoạt chất khác tạo nên nét đặc biệt của trà là L-theanine, một axit amin tự nhiên có nhiều trong lá trà. Điểm đáng chú ý của L-theanine là khả năng hỗ trợ trạng thái thư giãn nhưng không gây buồn ngủ.

Nếu caffeine trong trà giúp tăng sự tỉnh táo, thì L-theanine lại góp phần làm dịu cảm giác căng thẳng, từ đó tạo nên trạng thái tập trung tương đối cân bằng. Đây cũng là lý do nhiều người làm việc trí óc lựa chọn trà thay vì những thức uống có tính kích thích mạnh.

“Trà có thể giúp con người tỉnh táo nhưng không nhất thiết phải rơi vào trạng thái căng thẳng. Đó là giá trị rất riêng của loại đồ uống này”, bà Thắm nhận định.

Dưới góc độ sức khỏe hiện đại, sự kết hợp giữa caffeine tự nhiên và L-theanine là một trong những yếu tố giúp trà có vị trí riêng. Người uống có thể duy trì sự tập trung trong công việc, đồng thời cảm nhận được sự thư thái, chậm lại trong nhịp sống nhiều áp lực.

Bên cạnh tác động về tinh thần, các hợp chất chống oxy hóa trong trà còn được quan tâm trong những nghiên cứu liên quan đến tim mạch, chuyển hóa và quá trình lão hóa. Dù mức độ tác động phụ thuộc vào từng loại trà, cách chế biến, liều lượng và thể trạng người dùng, xu hướng chung cho thấy trà có thể trở thành một phần phù hợp trong chế độ sinh hoạt lành mạnh.

Điều quan trọng là người tiêu dùng cần hiểu rằng hiệu quả không đến từ việc uống thật nhiều, mà từ việc lựa chọn đúng loại trà, sử dụng đúng thời điểm và duy trì đều đặn trong một lối sống cân bằng.

Shan tuyết cổ thụ và cơ hội xây dựng hệ sinh thái trà sức khỏe

Trong các dòng trà Việt Nam, trà Shan tuyết cổ thụ được bà Nguyễn Thị Thắm đặc biệt nhấn mạnh bởi điều kiện sinh trưởng và hàm lượng hợp chất tự nhiên đặc trưng.

Những cây trà Shan tuyết thường sinh trưởng ở vùng núi cao, nơi có khí hậu lạnh, sương mù dày, biên độ nhiệt lớn và điều kiện tự nhiên khắc nghiệt. Nhiều cây có tuổi đời hàng trăm năm, phát triển hệ rễ sâu và hấp thu khoáng chất từ các tầng đất khác nhau.

Khác với các vùng trà canh tác công nghiệp, cây trà cổ thụ sinh trưởng trong môi trường tự nhiên phải liên tục thích nghi với lạnh giá, khô hạn, sương muối và sự thay đổi của thời tiết. Quá trình đó khiến cây tự sản sinh nhiều hợp chất để bảo vệ mình.

Theo bà Nguyễn Thị Thắm, chính cơ chế sinh tồn tự nhiên này góp phần tạo nên hương vị, cấu trúc và hàm lượng hoạt chất đặc trưng của trà Shan tuyết.

“Cây trà cổ thụ không chỉ hấp thu dưỡng chất từ đất, mà còn tích lũy những hợp chất được hình thành qua quá trình thích nghi lâu dài với môi trường. Đây là một trong những lý do khiến trà Shan tuyết có giá trị khác biệt”, bà phân tích.

Một số kết quả nghiên cứu được bà dẫn lại cho thấy hàm lượng các hợp chất sinh học trong trà Shan tuyết cổ thụ có thể cao hơn so với nhiều giống trà được canh tác theo phương thức công nghiệp. Khi so sánh với một số sản phẩm trà nổi tiếng của các quốc gia có ngành trà phát triển, nhiều chỉ tiêu của trà Việt Nam cũng cho thấy tiềm năng đáng kể.

Dược tính của trà ngày càng được nhìn nhận dưới góc độ khoa học với các hợp chất sinh học hỗ trợ sức khỏe.

Dù vậy, lợi thế nguyên liệu mới chỉ là điều kiện ban đầu. Để giá trị đó được chuyển hóa thành sản phẩm có sức cạnh tranh, cần có hệ thống nghiên cứu, kiểm nghiệm, tiêu chuẩn hóa và xây dựng thương hiệu bài bản.

Theo bà Nguyễn Thị Thắm, Việt Nam có vùng nguyên liệu lớn, nguồn trà cổ thụ quý và lịch sử uống trà lâu đời. Tuy nhiên, phần lớn sản phẩm trà vẫn được xuất khẩu dưới dạng thô hoặc sơ chế, giá trị gia tăng chưa tương xứng với tiềm năng.

Trong khi đó, thị trường thế giới đang có xu hướng tìm kiếm những sản phẩm vừa có lợi cho sức khỏe, vừa có nguồn gốc rõ ràng và gắn với câu chuyện văn hóa bản địa. Đây là cơ hội để trà Việt chuyển từ vị trí nhà cung cấp nguyên liệu sang hình thành các thương hiệu có giá trị cao hơn.

Để làm được điều đó, theo bà Thắm, cần xây dựng một hệ sinh thái gồm doanh nghiệp, nhà khoa học, nghệ nhân, cơ quan quản lý, cộng đồng địa phương và người tiêu dùng. Mỗi chủ thể có một vai trò khác nhau nhưng phải cùng hướng đến mục tiêu chung là chuẩn hóa chất lượng và nâng tầm giá trị trà Việt.

Nhà khoa học cần tiếp tục làm rõ thành phần, hàm lượng hoạt chất và đặc tính của từng vùng trà. Doanh nghiệp phải đầu tư vào công nghệ chế biến, truy xuất nguồn gốc và phát triển sản phẩm phù hợp với nhu cầu sức khỏe. Nghệ nhân có nhiệm vụ bảo tồn kỹ thuật chế biến truyền thống, trong khi cơ quan quản lý cần hỗ trợ xây dựng tiêu chuẩn và bảo vệ vùng nguyên liệu.

Người tiêu dùng cũng giữ vai trò quan trọng. Khi hiểu rõ giá trị của trà, cách lựa chọn và sử dụng phù hợp, họ sẽ góp phần hình thành thị trường có yêu cầu cao hơn về chất lượng, tính minh bạch và tính bền vững.

Theo bà Nguyễn Thị Thắm, quan niệm trà ngon chỉ dựa trên độ ngọt hay sự dễ uống là chưa đầy đủ. Vị chát của trà thường liên quan đến hàm lượng polyphenol và tannin, song không thể kết luận trà càng chát thì càng tốt.

Một loại trà phù hợp cần được đánh giá trên nhiều yếu tố như nguồn nguyên liệu, cách chế biến, hàm lượng hoạt chất, hương vị, thể trạng người uống và thời điểm sử dụng.

Buổi sáng, người dùng có thể chọn loại trà giúp tăng sự tỉnh táo và hỗ trợ tập trung. Buổi chiều hoặc sau thời gian làm việc căng thẳng, nên ưu tiên những loại trà có hương vị nhẹ, tạo cảm giác thư giãn. Người nhạy cảm với caffeine không nên uống trà quá đặc hoặc sử dụng vào buổi tối.

Người có bệnh lý nền, phụ nữ mang thai hoặc đang sử dụng thuốc điều trị cũng cần tham khảo ý kiến chuyên môn nếu muốn dùng trà với tần suất cao. Cách tiếp cận thận trọng này giúp phát huy giá trị của trà mà không biến một sản phẩm tự nhiên thành lời hứa chữa bệnh thiếu cơ sở.

“Mỗi cây trà Shan tuyết cổ thụ không chỉ là một sinh thể quý giá, mà còn giống như một thư viện sống, lưu giữ tri thức của thiên nhiên, văn hóa và con người qua hàng trăm năm”, bà Nguyễn Thị Thắm nhấn mạnh.

Trong sức khỏe hiện đại, một chén trà có thể mang nhiều ý nghĩa hơn việc giải khát. Đó là khoảng nghỉ giữa nhịp sống gấp gáp, là phương thức hỗ trợ cơ thể duy trì sự tỉnh táo và cân bằng, đồng thời là cầu nối giữa con người với thiên nhiên và văn hóa bản địa.

Tuy nhiên, giá trị lớn nhất của trà chỉ được phát huy khi được đặt trong cách tiếp cận khoa học, có kiểm chứng và phù hợp với từng người. Khi đó, trà không phải là “thần dược”, mà trở thành một phần bền vững của lối sống khỏe mạnh, tỉnh thức và có trách nhiệm hơn với chính cơ thể mình.