Mấy hôm trước tôi đi dạo dưới khu chung cư, gặp gia đình hàng xóm. Bé nhà họ mới hơn 7 tháng, vừa thấy tôi đã cười tít mắt, còn giơ tay đòi bế.

Bà nội đứng cạnh cười không ngớt, bảo chắc dạo này tôi có chuyện vui; còn mẹ bé thì ngạc nhiên: “Sao gặp bạn thì cười thế, mà cứ thấy cậu của nó là khóc thét lên? Chẳng lẽ trẻ con thật sự nhìn thấy thứ gì mà người lớn không thấy?”

Những câu nói kiểu này chắc nhiều gia đình từng nghe: em bé cười với ai là người đó sắp gặp may; còn cứ gặp ai là khóc thì người đó “vận xui”. Nghe có vẻ huyền bí, nhưng nếu nhìn theo góc độ khoa học, những phản ứng này thực ra không hề kỳ lạ.

Hôm nay, hãy cùng làm rõ: vì sao em bé “kén người”? Và tiếng cười hay tiếng khóc ấy thực sự đang nói điều gì.

Em bé “phân biệt người”, thực chất là năng lực đang phát triển

Khi mới sinh, em bé gần như “ai cũng như nhau”.

Thị lực của trẻ còn rất kém, chỉ nhìn rõ trong khoảng 20-30cm trước mặt, cũng chưa phân biệt rõ màu sắc. Khoảng cách này vừa đủ để nhìn thấy khuôn mặt mẹ khi bú, nên người bé quen thuộc đầu tiên chính là mẹ qua đường nét và mùi hương.

Giai đoạn này, ai bế bé cũng ít khi bị phản kháng.

Nhưng từ khoảng 3-4 tháng tuổi trở đi, mọi thứ thay đổi.

Thị lực cải thiện, bé bắt đầu nhìn rõ chi tiết hơn: khuôn mặt, biểu cảm, thậm chí màu sắc quần áo. Lúc này, trẻ sẽ thiên về những người “dễ nhìn, tươi sáng, nhiều biểu cảm”.

Bạn sẽ thấy có người chỉ cần đùa nhẹ là bé cười, thường vì họ biểu cảm phong phú, giọng nói dịu dàng, trang phục sáng màu; ngược lại, người ít biểu cảm, ăn mặc tối màu thì bé ít hứng thú hơn.

Đây không phải “hợp vía”, mà là bé đang dùng thị giác để chọn lọc.

Đến giai đoạn “lạ người”, bé bắt đầu phân biệt rõ ràng

Nhiều bố mẹ từng trải qua giai đoạn con bỗng “chỉ theo người quen”.

Thường vào khoảng 5–8 tháng tuổi, trẻ bước vào thời kỳ nhận biết người lạ.

Lúc này, bé đã phân biệt được ai là người chăm sóc thường xuyên, ai là người ít gặp. Vì vậy sẽ xuất hiện tình huống rất điển hình:

Gặp mẹ, bà: lập tức thư giãn, vui vẻ

Gặp người lạ hoặc ít tiếp xúc: dù thân đến đâu cũng có thể khóc ngay

Thực ra đây là tín hiệu tốt.

Nó cho thấy bé đang hình thành cảm giác an toàn và “vòng tròn tin cậy”. Bé biết ai khiến mình yên tâm, và theo bản năng sẽ tránh người lạ.

Nhiều bố mẹ thấy ngại hoặc lo con “khó tính”, nhưng không cần lo. Đây là một phần bình thường của quá trình phát triển. Khi lớn hơn, khoảng sau 1 tuổi, khả năng giao tiếp tốt lên thì tình trạng này sẽ dần giảm.

Đôi khi, bé đang “ghi nhớ cảm giác khó chịu”

Có một trường hợp khá phổ biến: bé chỉ sợ một người cụ thể.

Nguyên nhân thường không phải vì người đó, mà là do một chi tiết nào đó gợi lại ký ức không dễ chịu.

Một người bạn của tôi kể: con cô ấy rất sợ một chú hàng xóm, lần nào gặp cũng khóc. Sau mới phát hiện chú đó hay đội mũ tối màu.

Trước đó, bé từng bị vành mũ tương tự chạm vào mắt, khiến bé khóc rất nhiều. Từ đó, hình ảnh “cái mũ” bị não ghi nhớ như một tín hiệu không an toàn.

Vì vậy, bé khóc không phải vì người đó, mà vì “cảm giác quen thuộc nhưng khó chịu”.

Ngoài thị giác, còn có mùi.

Nhiều bé rất nhạy với mùi như nước hoa nồng, mùi thuốc lá, hoặc mùi cơ thể khác biệt so với mẹ. Chỉ cần quá khác “mùi của mẹ”, bé sẽ phản xạ từ chối.

Những phản ứng này, về bản chất, đều là cơ chế tự bảo vệ.

Khi bé gặp người là khóc, bố mẹ nên làm gì?

Điều quan trọng nhất: đừng vội vàng, cũng đừng ép buộc.

Thứ nhất: tôn trọng cảm xúc của bé

Một số bố mẹ vì “giữ thể diện” mà ép con vào tay người khác, nghĩ rằng “bế nhiều sẽ quen”. Nhưng điều này thường phản tác dụng.

Cách tốt hơn là để bé ở trong vòng tay mình, quan sát người đối diện. Khi bé cảm thấy an toàn, mới từ từ tiếp cận.

Cảm giác an toàn cần được xây dựng từng chút một.

Thứ hai: cho bé cơ hội tiếp xúc nhiều hơn

Nếu vì sợ con khóc mà hạn chế đưa ra ngoài, bé sẽ càng khó thích nghi.

Từ 3-4 tháng trở đi, có thể cho bé đi công viên, trung tâm thương mại hoặc tham gia hoạt động mẹ và bé để làm quen với nhiều người, âm thanh và môi trường khác nhau.

Ban đầu có thể hơi căng thẳng, nhưng nếu nhịp độ phù hợp, bé sẽ dần thích nghi.

Thứ ba: học cách “đọc” tiếng khóc

Bé chưa biết nói, nên khóc là cách giao tiếp duy nhất.

Đôi khi bé không phải “ghét ai đó”, mà đang nói rằng: Con hơi sợ; Con không thoải mái; Con chưa quen môi trường này.

Khi hiểu theo cách này, bạn sẽ không còn bị cuốn theo những lời giải thích mang màu sắc tâm linh.

Lời kết

Rất nhiều hiện tượng tưởng như “kỳ bí”, thực chất đều có thể giải thích bằng sự phát triển của trẻ.

Em bé không nhìn thấy điều gì siêu nhiên, mà đang dần học cách hiểu thế giới: ai khiến mình an tâm, điều gì khiến mình khó chịu, đâu là nơi an toàn.

Thay vì gán cho “vận may” hay “điềm báo”, hãy quan sát và thấu hiểu con nhiều hơn.

Nuôi con, nói phức tạp thì rất phức tạp, nhưng nói đơn giản cũng rất đơn giản: Thêm một chút kiên nhẫn, bớt một chút hiểu lầm. Bạn càng hiểu con, con càng cảm thấy an toàn.