Nếu như trước đây, những chậu bonsai tùng la hán uốn lượn được xem là thước đo chuẩn mực cho sự bề thế và đẳng cấp của gia chủ, thì nay, gió đã đổi chiều. Giới mộ điệu cây cảnh cao cấp đang hướng ánh nhìn đầy say mê về phía những gốc ô liu (Olive) cổ thụ, vượt hàng vạn ki-lô-mét từ vùng Địa Trung Hải nắng gió về đến những ban công chung cư đắt đỏ. Không đơn thuần chỉ là một loài cây xanh trang trí, mỗi gốc ô liu trăm tuổi là một chứng nhân lịch sử, một tác phẩm nghệ thuật mang đậm hơi thở thời gian. 

Sự xuất hiện của chúng biến mọi không gian trở nên tối giản nhưng cực kỳ sang trọng, mang phong vị của những vùng đất châu Âu thanh bình. Tuy nhiên, để đưa một "báu vật" trăm tuổi về nhà và giữ cho nó luôn xanh tốt không phải là chuyện dùng tiền là có thể giải quyết được. 

 

Vì sao lại là ô liu trăm tuổi?

Trong nghệ thuật chơi cây cảnh, Tùng, Cúc, Trúc, Mai hay Tùng La Hán đã thống trị một thời gian rất dài bởi ý nghĩa phong thủy và vẻ đẹp được uốn nắn theo quy chuẩn nề nếp. Tuy nhiên, xu hướng kiến trúc và lối sống hiện đại đang ngày càng hướng tới sự tối giản, phóng khoáng và mang đậm tính cá nhân hóa. Đó là lúc cây Ô liu (Olea europaea) lên ngôi.

Những cây ô liu được nhập khẩu từ Tây Ban Nha hay Ý thường có tuổi đời từ vài chục đến hàng trăm năm. Điểm làm nên giá trị đắt đỏ của chúng nằm ở bộ gốc xù xì, gân guốc, cuồn cuộn những vết hằn của hàng thế kỷ chống chọi với nắng gió Địa Trung Hải. Trái ngược với bộ gốc mang vẻ đẹp phong trần, hoang dã, tán lá ô liu lại mang một màu xanh bạc rủ xuống mềm mại, lấp lánh dưới ánh mặt trời. Sự tương phản này tạo ra một vẻ đẹp mang tính điêu khắc cao độ mà không một bàn tay con người nào có thể uốn nắn ra được.

Ban công nhà bạn căn bản không cần phải chất đầy những loại hoa cỏ khác nữa". Thú chơi ô liu cổ thụ đề cao triết lý "Less is More" (Ít hơn là nhiều hơn). Chỉ cần một chậu cây ô liu đặt ở vị trí trung tâm, toàn bộ không gian ban công, sân thượng hay phòng khách lập tức được phủ lên một lớp "filter" của sự sang trọng, hoài cổ và tĩnh tại. Nó thể hiện gu thẩm mỹ vượt tầm của gia chủ: Không cần phô trương số lượng, chỉ cần một điểm nhấn độc bản và vô giá.

Việc sở hữu một cây ô liu trăm tuổi tiêu tốn từ vài chục triệu đến hàng trăm triệu đồng, nhưng quá trình vận chuyển và thi công mới thực sự là bài toán hóc búa. Các cây cổ thụ có bầu rễ cực lớn và trọng lượng lên tới hàng tạ.

Để đưa được một cây ô liu qua cửa nhà và đặt an toàn vào chậu trên ban công đòi hỏi một đội ngũ chuyên nghiệp, sử dụng ròng rọc, xe đẩy và kỹ thuật bọc rễ cẩn thận để không làm tổn thương hệ rễ mao mạch đã già cỗi. Đất trồng (giá thể) cũng phải được vận chuyển lên từng bao lớn. Đây là một "thú chơi" đòi hỏi sự chịu chơi, chịu chi và một không gian đủ tầm để cây tỏa sáng.

Cẩm nang chăm sóc cây ô liu đắt đỏ tại nhà

Bỏ ra một số tiền khổng lồ để rước cây về là một chuyện, nhưng việc nuôi dưỡng để cây sinh trưởng tốt trong điều kiện khí hậu hoàn toàn khác biệt ở Việt Nam lại đòi hỏi kiến thức và kinh nghiệm thực thụ. Rất nhiều người đã vô tình "giết chết" gốc cây trăm tuổi chỉ vì chăm sóc chúng như những loại cây nhiệt đới thông thường.

Dưới đây là cẩm nang chuyên sâu, chuẩn khoa học để bạn chăm sóc cây ô liu cổ thụ:

Thấu hiểu khí hậu và vị trí đặt cây

Đặc tính sinh học: Ô liu là loài cây bản địa của vùng khí hậu Địa Trung Hải – nơi có mùa hè khô nóng, nhiều nắng rực rỡ và mùa đông mát mẻ. Chúng là loài cây ưa nắng, chịu hạn cực tốt nhưng lại cực kỳ sợ úng nước.

Ánh sáng: Đây là yếu tố sống còn. Cây ô liu cần ít nhất 6 đến 8 tiếng ánh nắng trực tiếp mỗi ngày. Nếu đặt ở ban công, hãy chọn hướng Nam, Đông Nam hoặc Tây. Đừng bao giờ đặt cây ô liu ở những góc khuất bóng, thiếu nắng trong nhà, lá cây sẽ rụng dần, cành vươn dài ốm yếu và cây sẽ chết từ từ.

Kỹ thuật phối trộn giá thể (đất trồng)

Cây ô liu trồng chậu trên ban công không thể dùng đất thịt thông thường vì chúng sẽ nén chặt, giữ nước và làm thối rễ. Bí quyết để rễ cây "thở" và sinh trưởng nằm ở độ tơi xốp và khả năng thoát nước xuất sắc của giá thể.

Công thức phối trộn được các chuyên gia khuyên dùng:

- 40% đá bọt (Pumice) hoặc đá Perlite: Giúp tạo cấu trúc rỗng, thoát nước tức thì và cung cấp oxy cho rễ.

- 30% đất Akadama hoặc rêu than bùn (peat moss) loại thô: Cung cấp điểm bám cho rễ non và giữ lại một phần độ ẩm vừa đủ.

- 20% phân trùn quế hoặc phân bò ủ hoai mục: Cung cấp nền tảng dinh dưỡng hữu cơ chậm tan.

- 10% vỏ thông nhỏ hoặc than củi: Chống nấm bệnh và tăng cường độ tơi xốp.

Lưu ý quan trọng: Chậu trồng (như chậu composite xốp cỡ lớn) bắt buộc phải có nhiều lỗ thoát nước ở đáy. Khi lấp đất, không được vùi lấp phần "cổ rễ" (phần tiếp giáp giữa rễ và thân) để tránh các bệnh nấm thân.

Nghệ thuật tưới nước: Ranh giới giữa sống và chết

Nguyên nhân số một khiến cây ô liu nhập khẩu bị chết tại Việt Nam là do chủ nhân... tưới quá nhiều nước vì tâm lý xót cây đắt tiền.

- Quy tắc "Ngập - Khô" (Soak and Dry): Chỉ tưới nước khi đất đã thực sự khô sâu xuống dưới khoảng 5-7cm. Bạn có thể dùng ngón tay hoặc que gỗ chọc sâu vào đất để kiểm tra độ ẩm.

- Cách tưới: Khi tưới, hãy tưới thật đẫm cho đến khi thấy nước chảy ròng ròng ra khỏi đáy chậu. Sau đó, tuyệt đối không tưới thêm cho đến khi chu kỳ đất khô lặp lại. Vào mùa hè ở Việt Nam, chu kỳ này có thể là 3-5 ngày/lần. Vào mùa mưa hoặc mùa đông ẩm, có thể 1-2 tuần mới phải tưới 1 lần.

Mẹo: Lá cây ô liu hơi cuộn lại và mất đi độ bóng là dấu hiệu cho thấy cây đang bắt đầu khát nước.

Dinh dưỡng và phân bón

- Cây ô liu cổ thụ không cần bón phân quá mức, vì chúng quen sống trên những vùng đất cằn cỗi. Quá nhiều phân hóa học (đặc biệt là Nitơ) sẽ làm cây sốc, cháy rễ hoặc phát triển lá non quá nhanh khiến chúng mất đi hình dáng cứng cáp.

- Sử dụng phân tan chậm hữu cơ (ví dụ: Phân gà viên nén của Nhật) định kỳ 2-3 tháng/lần vào mùa xuân và mùa thu.

- Bổ sung thêm vi lượng, đặc biệt là Canxi và Bo để cành nhánh khỏe mạnh.

Cắt tỉa và duy trì dáng thế

Cây ô liu cần được lưu thông không khí ở giữa tán lá để hạn chế nấm bệnh.

- Thời điểm: Cắt tỉa mạnh vào cuối mùa đông hoặc đầu mùa xuân trước khi cây đâm chồi mới.

- Cách cắt: Loại bỏ những cành mọc ngược vào trong tâm cây, những cành khô, cành tăm ốm yếu hoặc những cành mọc đan chéo cọ xát vào nhau. Mục tiêu là tạo ra một tán cây hình "chiếc ô" hoặc "chiếc phễu", cho phép ánh nắng và gió xuyên qua toàn bộ hệ thống lá.

Phòng ngừa sâu bệnh

Dù có sức sống mãnh liệt, ô liu trong điều kiện khí hậu nóng ẩm rệp của Việt Nam dễ mắc một số bệnh:

- Rệp sáp, rệp vảy: Thường bám ở kẽ lá và thân non. Xử lý bằng cách dùng cọ mềm thấm cồn 70 độ để lau, hoặc xịt dầu Neem (Neem oil) định kỳ.

- Bệnh đốm mắt chim (Peacock Spot): Do nấm gây ra trong điều kiện quá ẩm ướt, làm rụng lá. Cần cách ly cây, giảm tưới, đảm bảo ánh nắng mặt trời và phun thuốc trị nấm có gốc Đồng (Copper) để kiểm soát.

Sở hữu một gốc ô liu trăm tuổi từ Tây Ban Nha không chỉ là việc bạn đem một cái cây về trồng ngoài ban công, mà là bạn đang đem cả một phần lịch sử, một phong cách sống về không gian của mình. Chăm sóc một báu vật đắt đỏ không cần sự vội vã hay nuông chiều thái quá, mà cần sự thấu hiểu về nguồn gốc, tuân thủ nghiêm ngặt các quy tắc về ánh sáng, đất và nước.

Chỉ khi thấu hiểu được điều đó, "cụ cây" mới thực sự bén rễ, bung nở những tán lá bồng bềnh ánh bạc, mang lại cho bạn những khoảnh khắc tĩnh tại, tựa như đang nhâm nhi một tách trà chiều giữa lòng Địa Trung Hải đầy nắng và gió.