Từ một phiên chợ, hiểu một nếp nhà

 Sáng 27/9, tại Trung tâm Lưu trữ Quốc gia II (TP.HCM), chương trình “Nếp nhà xưa - Mạch sống người Việt” chính thức khởi động với chủ đề đầu tiên “Tiền nhân lập chợ”. Không gian triển lãm, tọa đàm và những hoạt động trải nghiệm đưa người tham dự trở về với hình ảnh phiên chợ xưa, nhưng đích đến không chỉ là hoài niệm. 

 Với sự tham gia của các khách mời: Tiến sĩ Phạm Văn Luân, giảng viên Trường Đại học Văn hóa; Tiến sĩ Phạm Thị Trúc Bạch, Phó Giám đốc Trung tâm Văn hóa và Hội nhập - Viện Nghiên cứu Phát triển Vùng Nam Bộ; nhà báo Cù Mai Công; Tiến sĩ Bùi Việt Thành, giảng viên Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn TP.HCM cùng người dẫn chuyện là nhà báo Lê Minh Hạ, câu chuyện của chợ được nhìn sâu hơn vào những mối quan hệ gia đình, cộng đồng và những chuẩn mực ứng xử được hình thành từ đời sống.

Chương trình nhận được sự quan tâm của nhiều khán giả , khách tham quan. Ảnh: Minh Hoà

 Đây cũng là đề tài nhận được sự quan tâm của nhiều khán giả, các sinh viên, học sinh, những người dân đang sinh sống tại các đô thị, bởi trong ký ức của mỗi người, hình ảnh ngôi chợ truyền thống  gắn với hình ảnh người mẹ, người bà. Đó là buổi sáng theo mẹ đi chợ, đứng bên cạnh nhìn cách mẹ chọn rau, lựa cá, lắng nghe những tiếng chào mời, hỏi han,...tạo nên những thanh âm quen thuộc ngay từ thuở bé .

 Theo Nhà báo Cù Mai Công “Có thể giá trị của một phiên chợ không chỉ nằm ở món hàng được bán đi. Đó còn là cách người ta nói với nhau, giữ lời với nhau và tạo dựng niềm tin trong những giao dịch rất nhỏ”. Bởi với người Việt, chợ từ lâu không đơn thuần là một địa điểm mua bán. Chợ là nơi người ta gặp nhau, hỏi thăm nhau, biết chuyện của nhau và đôi khi trở thành một phần đời sống của cả một khu phố, một làng quê. Mỗi khu chợ lại mang theo một câu chuyện riêng, phản ánh phần nào diện mạo của vùng đất và cộng đồng cư dân nơi đó.

Các chuyên gia, khách mời chia sẻ về câu chuyện ký ức và hiện tại của những ngôi chợ truyền thống

Tiến sĩ Bùi Việt Thành, giảng viên Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn TP.HCM, cho rằng từ những phiên chợ, không ít chuẩn mực ứng xử được hình thành trong đời sống, rồi dần trở thành một phần của nếp nhà người Việt.

Hình ảnh người mẹ dạy con cách mua bán, lựa chọn hàng hóa, nói chuyện với người bán; hay người bán truyền nghề cho con cùng cách giữ khách, giữ chữ tín... đều cho thấy nếp nhà không phải điều gì quá xa xôi.

Nếp nhà có thể bắt đầu từ cách một người lớn nói chuyện với người bán hàng. Từ việc cha mẹ dạy con biết cảm ơn khi nhận một món đồ, biết xin lỗi khi làm phiền người khác, biết giữ lời hứa và tôn trọng công sức của người đối diện. Qua thời gian, những điều tưởng nhỏ bé ấy trở thành cách một người bước ra ngoài xã hội.

Tái hiện những gian hàng hoa tại triển lãm

Có lẽ vì thế, câu chuyện về chợ trong chương trình không dừng lại ở việc tìm hiểu một hình thức giao thương đã có nhiều thay đổi. Đằng sau đó là câu chuyện về cách con người sống cùng nhau.

Từ nếp nhà xưa đến đời sống hôm nay

Điều đáng nói ở “Nếp nhà xưa - Mạch sống người Việt” là chương trình không đặt câu chuyện truyền thống đối lập với đời sống hiện đại. Chia sẻ về ý nghĩa của chương trình, đại diện Ban tổ chức cho biết: “Chúng tôi không tham vọng phục dựng nguyên trạng một mô hình gia đình trong quá khứ. Thay vào đó, các chủ đề được tiếp cận từ góc nhìn lịch sử, văn hóa để chúng ta cùng trả lời câu hỏi: giữ điều gì, thay đổi điều gì và sáng tạo điều gì. Từ nếp nhà, mỗi người có thêm điểm tựa để làm việc, trưởng thành và sống có trách nhiệm với cộng đồng”.

Khách tham dự cùng thưởng thức xôi buổi sáng tại sự kiện

Đây cũng là cách tiếp cận phù hợp với một vấn đề đang hiện hữu trong nhiều gia đình đô thị. Khi công việc, học tập và công nghệ khiến mỗi người có một lịch trình riêng, những khoảng thời gian tưởng rất bình thường như cùng ăn một bữa cơm, đi chợ hay ngồi trò chuyện với nhau lại trở nên quý giá.

 Tuy nhiên, giữ nếp nhà không nhất thiết là đưa mọi thứ trở lại như xưa. Một gia đình hôm nay có thể không còn đi chợ mỗi sáng, nhưng vẫn có thể giữ thói quen cùng nhau ăn một bữa cơm. Cha mẹ có thể không còn trực tiếp dạy con cách trả giá ngoài chợ, nhưng vẫn có thể dạy con biết tôn trọng người lao động, giữ chữ tín và cư xử tử tế với người khác.

Một góc chợ rau củ quả tại triển lãm

Tại không gian triển lãm, công chúng cũng có những trải nghiệm trực tiếp với các gõ chợ xưa được tái hiện cùng các tài liệu lưu trữ liên quan đến những khu chợ quen thuộc của Sài Gòn - TP Hồ Chí Minh như chợ Bến Thành, Tân Định, Phú Nhuận, Bình Tây, Chợ Lớn... cùng rất nhiều khu chợ khác. Những góc chợ được bày trí đẹp mắt cũng trở thành nơi nhiều bạn trẻ dừng lại, chụp ảnh và trò chuyện. Nhưng đáng chú ý hơn là hoạt động “Bản đồ ký ức”,  người tham dự sẽ viết lại một ký ức về ngôi chợ, ngôi làng hoặc khu phố nơi mình từng sống và góp vào một bản đồ chung. 

 Chương trình “Nếp nhà xưa - Mạch sống người Việt” dự kiến triển khai 12 chủ đề, mỗi tháng một chủ đề, kết hợp triển lãm, tọa đàm và thực hành. Với “Tiền nhân lập chợ”, chương trình bắt đầu từ một không gian rất quen thuộc để nói về những điều cũng rất gần gũi: gia đình, chữ tín, cách ứng xử và sự gắn kết giữa người với người.

Triển lãm có nhiều hoạt động được khách tham quan yêu thích chụp ảnh checkin

Sau sự kiện, ban tổ chức khuyến khích mỗi người chọn một việc nhỏ để thực hiện trong bảy ngày tiếp theo: cùng người thân dùng một bữa cơm, đi chợ, trò chuyện hoặc đơn giản là dành một khoảng thời gian thật sự có mặt bên nhau.  Chương trình cũng hướng tới việc kết nối các thế hệ, nuôi dưỡng tình thân và khuyến khích mỗi người tìm được một nhịp sống cân bằng hơn giữa bản thân, gia đình và xã hội.