Tiếng Việt vốn nổi tiếng với hệ thống thanh điệu phong phú. Chỉ cần thay đổi một dấu thanh hoặc một chữ cái, nghĩa của từ có thể thay đổi hoàn toàn, thậm chí có trường hợp một cách viết đúng còn cách viết kia lại không hề tồn tại trong từ điển. Chính vì vậy, không ít người dù sử dụng tiếng Việt mỗi ngày vẫn có lúc bối rối trước những cặp từ "na ná" nhau.

Một trong những ví dụ được nhắc đến khá nhiều là "khẳng khái" và "khảng khái". Chỉ khác nhau đúng một dấu hỏi và một dấu ngã, hai cách viết này khiến nhiều người phân vân mỗi khi cần sử dụng trong văn bản. Thậm chí trên mạng xã hội, diễn đàn hay cả một số bài viết, không khó để bắt gặp hai cách viết được dùng song song, khiến người đọc càng thêm hoang mang: đâu mới là cách viết đúng?

Câu trả lời là "khảng khái" mới là cách viết chuẩn theo các từ điển tiếng Việt hiện hành.

Theo Từ điển tiếng Việt do Giáo sư Hoàng Phê chủ biên (Viện Ngôn ngữ học), "khảng khái" là tính từ dùng để chỉ tính cách ngay thẳng, cương trực, hào hiệp, rộng rãi và sẵn sàng bày tỏ quan điểm một cách dứt khoát. Người có tính cách khảng khái thường không vòng vo, không vụ lợi, dám nói điều mình cho là đúng và hành động một cách quang minh chính đại.

Trong đời sống, từ này thường xuất hiện trong những câu như: "Ông là người khảng khái, luôn bảo vệ lẽ phải", "Cách ứng xử khảng khái của anh khiến mọi người nể phục" hay "Bà nổi tiếng bởi tính tình khảng khái, nghĩa hiệp".

Trong khi đó, "khẳng khái" không phải là từ được ghi nhận trong các từ điển tiếng Việt chuẩn. Đây được xem là một lỗi viết sai khá phổ biến, chủ yếu xuất phát từ việc người sử dụng nhầm lẫn dấu thanh.

Vì sao sự nhầm lẫn này lại xảy ra thường xuyên?

Một nguyên nhân đến từ đặc điểm phát âm của tiếng Việt. Ở nhiều địa phương, đặc biệt là một số vùng Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ, dấu hỏi và dấu ngã có xu hướng được phát âm khá gần nhau trong giao tiếp hằng ngày. Khi khoảng cách giữa hai thanh điệu bị thu hẹp, người nghe dễ ghi nhớ theo âm thanh hơn là theo mặt chữ. Đến lúc viết, sự phân vân bắt đầu xuất hiện.

Bên cạnh đó, chữ "khẳng" vốn xuất hiện trong rất nhiều từ quen thuộc như "khẳng định", "khẳng khái" (theo cách nhiều người vẫn tưởng), "khẳng định lập trường"... Chính vì quá quen với âm tiết "khẳng", nhiều người vô thức áp dụng nó vào "khảng khái", tạo nên một cách viết sai nhưng lại có cảm giác rất "hợp lý".

Đây là hiện tượng mà các nhà ngôn ngữ học gọi là sự chi phối của thói quen ngôn ngữ. Não bộ thường ưu tiên những tổ hợp âm tiết đã quen thuộc thay vì kiểm tra lại bằng từ điển. Vì vậy, không ít lỗi chính tả tồn tại rất lâu chỉ vì người viết cảm thấy "nhìn như vậy có vẻ đúng".

Ngoài yếu tố phát âm, nguồn gốc Hán Việt của từ cũng góp phần khiến nhiều người khó ghi nhớ.

"Khảng khái" có gốc từ chữ Hán 慷慨, đọc theo âm Hán Việt là "khảng khái". Trong tiếng Hán cổ cũng như tiếng Hán hiện đại, từ này mang nghĩa chỉ khí phách hào sảng, rộng lượng, cương trực, đôi khi còn được dùng để chỉ trạng thái xúc động mạnh hoặc đầy cảm khái. Khi du nhập vào tiếng Việt, nghĩa chủ yếu được giữ lại ở sắc thái tích cực, dùng để miêu tả phẩm chất của con người.

Việc hiểu nguồn gốc này cũng giúp lý giải vì sao "khảng khái" mới là dạng chuẩn. Chữ đầu tiên vốn được đọc là "khảng", chứ không phải "khẳng".

Đáng chú ý, "khảng khái" là một trong số nhiều từ Hán Việt thường xuyên bị viết sai do chỉ khác nhau một dấu thanh. Những trường hợp như "tham quan" và "thăm quan", "sát nhập" và "sáp nhập", "chẩn đoán" và "chuẩn đoán", "giành" và "dành"... đều từng gây tranh cãi trong thời gian dài trước khi được các cơ quan chuyên môn và từ điển chuẩn hóa.

Các chuyên gia ngôn ngữ cho rằng hiện tượng này phản ánh một thực tế thú vị của tiếng Việt: người bản ngữ thường ghi nhớ nghĩa của từ tốt hơn hình thức chữ viết. Trong giao tiếp hằng ngày, chỉ cần người nghe hiểu nội dung là cuộc trò chuyện vẫn diễn ra bình thường. Tuy nhiên, khi chuyển sang văn bản, đặc biệt là các tài liệu học thuật, báo chí hay hành chính, việc sử dụng đúng chính tả trở nên rất quan trọng.

Ngày nay, với sự hỗ trợ của các bộ gõ thông minh và công cụ tra cứu trực tuyến, việc kiểm tra cách viết một từ chỉ mất vài giây. Thế nhưng, điều đó cũng cho thấy ngay cả những người sử dụng tiếng Việt thành thạo vẫn có lúc cần đối chiếu lại để chắc chắn mình đang dùng đúng.