Có những nguyên liệu không cần mang dáng vẻ đặc biệt vẫn có thể trở thành một phần ký ức của vùng đất. Hạt đác là một nguyên liệu như thế ở vùng đất Phú Yên, nay thuộc tỉnh Đắk Lắk. Những hạt nhỏ màu trắng, trong, khi ăn có độ giòn nhẹ và dẻo, thường được sơ chế trước khi kết hợp với các món chè, sữa chua hay trái cây. Điều thú vị là hạt đác không có vị quá đậm. Chính sự nhẹ vị ấy lại khiến nó dễ kết hợp với nhiều nguyên liệu khác. Khi đi cùng mít chín, vị thơm của trái cây nổi bật hơn; khi kết hợp với sữa chua, hạt đác tạo thêm độ giòn dẻo cho món ăn.

Từ những quả đác trong rừng

Cây đác mọc ở nhiều vùng rừng nhiệt đới của Việt Nam. Tại vùng đất Phú Yên, cây đác kết trái từ khoảng tháng 11 đến tháng 3 âm lịch và bắt đầu được thu hoạch rộ từ tháng 4 đến tháng 6. Sau khi thu hái, người dân phải xử lý phần vỏ rồi tách lấy hạt. Hạt sau sơ chế có màu trắng sáng, hình dáng nhỏ, khi chế biến có độ giòn và dẻo đặc trưng. 

Cây đác. Ảnh: Minh họa

Hạt đác sau sơ chế có màu trắng sáng, hình dáng nhỏ, khi chế biến có độ giòn và dẻo đặc trưng

  Từ một loại hạt gắn với vùng rừng núi, đác dần bước vào đời sống ẩm thực bằng những cách chế biến khá giản dị. Hạt có thể được rim với đường để tạo vị ngọt, sau đó dùng trong các món ăn khác nhau. Cách chế biến ấy cũng cho thấy một đặc điểm thú vị của ẩm thực địa phương: nguyên liệu không nhất thiết phải cầu kỳ. Quan trọng là người nấu biết cách xử lý và kết hợp để giữ được nét riêng của nguyên liệu.

Hạt đác rim đường và thơm

 Chè mít đác và vị ngọt của những nguyên liệu quen thuộc

Một trong những cách kết hợp dễ bắt gặp là chè mít đác. Mít chín được xé hoặc cắt thành miếng nhỏ, nấu cùng với hạt đác đã qua sơ chế, tạo nên món chè có nhiều lớp hương vị và kết cấu. Mít mang vị ngọt, hương thơm đặc trưng và độ giòn mềm. Hạt đác có độ dai giòn, vì thế tạo ra sự tương phản thú vị khi ăn cùng trái cây. Tùy cách chế biến, món chè có thể thêm  dừa, thạch hoặc đá lạnh. Khi thưởng thức, vị ngọt của mít và hạt đác hòa cùng vị béo nhẹ của  dừa. Điểm hấp dẫn của chè mít đác nằm ở chính sự giản dị ấy. Không cần nhiều nguyên liệu, một món chè vẫn có thể tạo nên sự cân bằng giữa vị ngọt, độ béo và độ giòn.

Chè mít đác kết hợp vị thơm của mít chín với độ giòn dẻo đặc trưng của hạt đác

 Hạt đác trong những món ngọt 

Ngoài chè mít, hạt đác còn có thể kết hợp với sữa chua, các loại trái cây hoặc dùng như một phần topping trong những món ăn, thức uống mát lạnh. Nếu chè mít đác tạo ấn tượng bởi sự hòa quyện của trái cây và hạt đác, thì sữa chua lại làm nổi bật hơn độ giòn dẻo của loại hạt này. Vị chua nhẹ của sữa chua giúp cân bằng vị ngọt của hạt đác rim, tạo thành món ăn đơn giản nhưng dễ thưởng thức.

Sữa chua kết hợp hạt đác tạo nên món ăn mát lạnh, trong đó độ giòn dẻo của hạt đác trở thành điểm nhấn.

 Nhìn từ góc độ ẩm thực, hạt đác thú vị ở chỗ có thể đứng giữa nhiều nguyên liệu khác nhau mà không làm mất đi nét riêng của món ăn. Mít, dừa, sữa chua hay trái cây đều mang một hương vị riêng, còn hạt đác góp thêm độ giòn dẻo và cảm giác thú vị khi thưởng thức. Với du khách đến Phú Yên, những món ăn từ hạt đác cũng mở thêm một cách khám phá địa phương bên cạnh các món mặn quen thuộc. Một ly chè mát lạnh hay phần sữa chua có thêm hạt đác không phải món ăn cầu kỳ, nhưng lại giúp người thưởng thức biết thêm về một loại nguyên liệu gắn với vùng đất.

Câu chuyện của hạt đác cũng không chỉ dừng ở chuyện ăn ngon. Vì phía sau một món chè hay ly sữa chua có những hạt đác trắng trong còn là câu chuyện về cách một nguyên liệu địa phương được sử dụng, gìn giữ và tiếp tục tạo ra giá trị. Từ những quả đác mọc ở vùng rừng núi đến những món ngọt mát lạnh trên bàn ăn, hành trình ấy không quá dài nhưng đủ để cho thấy sự phong phú của ẩm thực Phú Yên. Một nguyên liệu dân dã, qua cách chế biến của người địa phương, trở thành một hương vị nhỏ nhưng dễ nhớ trong chuyến đi về vùng đất này.