Nhiều bậc cha mẹ thường xuyên nói với con những câu quen thuộc như: “Làm xong đống bài tập này đi, bố/mẹ cho chơi điện thoại một lát”; “Chỉ cần con ăn hết bát cơm, bố/mẹ sẽ cho xem tivi”; “Rửa tay sạch sẽ đi, bố/mẹ cho một nghìn”; “Thi lọt vào top 3, bố/mẹ sẽ mua cho con mô hình Transformers mẫu mới nhất”;...

Để thúc đẩy con tiến bộ, cha mẹ sẵn sàng dùng đủ mọi lợi ích để “mua chuộc” trẻ. Thế nhưng, kết quả mang lại thường chẳng hề hoàn hảo như chúng ta tưởng.

Phương pháp nuôi dạy này thường được gọi là “giáo dục kiểu giao dịch”. Với cha mẹ, cách này có vẻ đơn giản: chỉ cần chi chút tiền lẻ hay cho con xem tivi, lướt điện thoại một lúc là con đã ngoan ngoãn nghe lời. Song, những tổn hại tiềm ẩn đối với đứa trẻ lại là điều mà cha mẹ không nhìn thấy được.

01. “Giáo dục kiểu giao dịch” đang âm thầm hủy hoại con bạn

Sự kích thích bằng phần thưởng bên ngoài có thể phát huy tác dụng trong ngắn hạn, nhưng không thể khơi dậy niềm đam mê thực sự hay bồi đắp động lực nội tại ở trẻ. Trẻ sẽ bắt đầu nghĩ rằng mọi việc mình làm là làm cho bố mẹ, chứ không phải cho chính bản thân.

Phần thưởng trong nhiều trường hợp sẽ triệt tiêu động lực hành động, khiến trẻ mất đi hứng thú với công việc và chỉ mải mê chạy theo lợi ích vật chất.

Ảnh minh họa

- Trước hết, “giáo dục kiểu giao dịch” khiến trẻ vô thức hình thành lối mòn tư duy: Làm bất cứ điều gì cũng phải có hồi đáp. Hệ quả là một khi cha mẹ không treo thưởng, trẻ sẽ lập tức mất đi tính chủ động và tích cực. Về lâu dài, trẻ dễ hình thành tính cách ích kỷ, vô cảm, thậm chí đánh mất năng lực tự chịu trách nhiệm về cuộc đời mình.

- Tiếp theo, lối giáo dục này gieo vào lòng trẻ cảm giác về một tình yêu thương có điều kiện, khiến trẻ bất an. Việc dùng phần thưởng thay thế cho giáo dục khiến con nghĩ rằng tình cảm gia đình dành cho mình đều phải đánh đổi bằng nỗ lực; cha mẹ yêu mình vì mình làm được việc này việc kia, chứ không phải vì bản thân mình là con của họ. Tình yêu thương của cha mẹ nên xuất phát từ trái tim, là món quà vô điều kiện mà đứa trẻ nhận được. Dùng giao dịch để trói buộc hành vi và bóp nghẹt sự biểu đạt tình cảm tự nhiên của con sẽ làm tổn hại nghiêm trọng cảm giác an toàn bên trong trẻ.

- Ngoài ra, nhiều phụ huynh nhận thức được tác hại nhưng không thắng nổi lòng nuông chiều. Hễ con ăn vạ, làm nũng là cha mẹ mủi lòng và nhượng bộ.

Khi con đòi vừa ăn vừa xem tivi, mẹ nói không được, con liền dọa không cho xem thì không ăn - mẹ nhượng bộ.

Khi con đòi chơi điện thoại, bố nói không được, con khóc lóc giãy giụa - bố nhượng bộ.

Lâu dần, đứa trẻ sẽ càng lúc càng “được đằng chân lân đằng đầu”, còn giới hạn của cha mẹ thì ngày một thụt lùi.

Khi con còn nhỏ, đòi mua đồ chơi ở siêu thị không được thì gào khóc, bạn nhượng bộ. Đến khi lớn lên đòi mua ô tô mà không được, con có thể đem cả tính mạng ra uy hiếp bạn.

Trong tâm lý học có khái niệm hiệu ứng gia tăng (escalation effect): nếu ban đầu bạn dễ dàng nhượng bộ, đứa trẻ sẽ ngày càng ngang ngược và không biết sợ. Tâm lý ấy tăng tiến theo thời gian, cho đến ngày chúng hoàn toàn phớt lờ ý kiến của cha mẹ, thậm chí dùng đến những biện pháp cực đoan để tấn công, ép buộc gia đình.

02. Bản chất của giáo dục là giúp trẻ hình thành ý thức về quy tắc

Điều cha mẹ cần làm không phải là dùng phần thưởng làm mồi nhử để con hoàn thành hành vi vì chút tư lợi. Trách nhiệm của chúng ta là định hướng đúng đắn, giúp con dần hình thành ý thức tôn trọng quy tắc, tôi luyện nhân cách và có cái nhìn lành mạnh, chuẩn mực về thế giới xung quanh.

Nói cho cùng, bản chất của giáo dục là xây dựng ý thức kỷ luật và ranh giới. Nếu chỉ dạy con phải làm gì mà không dạy con về luật lệ của cuộc sống, sau này khi trưởng thành, con sẽ mơ hồ về các ranh giới và không biết cách tuân thủ nguyên tắc xã hội.