Một chính sách học bổng quy mô quốc gia, hướng thẳng vào các lĩnh vực khoa học và công nghệ cốt lõi, đang được Bộ Giáo dục và Đào tạo hoàn thiện để trình Chính phủ xem xét ban hành. Theo ông Nguyễn Tiến Thảo, Vụ trưởng Vụ Giáo dục đại học, đây không đơn thuần là một chương trình hỗ trợ chi phí học tập, mà là một giải pháp mang tính chiến lược nhằm giải quyết bài toán thiếu hụt nguồn nhân lực chất lượng cao trong các lĩnh vực nền tảng.

Học bổng khoa học giúp định hình lựa chọn ngành học của người trẻ. Ảnh minh họa: ITN

Trong bối cảnh cạnh tranh công nghệ toàn cầu ngày càng khốc liệt, các ngành khoa học cơ bản, kỹ thuật then chốt và công nghệ chiến lược được xem là “xương sống” của nền kinh tế tri thức. Tuy nhiên, thực tế nhiều năm qua cho thấy, số lượng sinh viên giỏi theo đuổi các lĩnh vực này chưa tương xứng với nhu cầu phát triển. Chính sách học bổng mới vì vậy được kỳ vọng sẽ tạo ra một cú hích đủ mạnh để thay đổi xu hướng lựa chọn ngành nghề của người học.

Theo dự thảo, chính sách sẽ áp dụng từ ngày 1/9/2026, dành cho công dân Việt Nam theo học hệ chính quy ở các bậc đại học, thạc sĩ và tiến sĩ. Đối tượng thụ hưởng bao gồm sinh viên cử nhân, kỹ sư, học viên cao học và nghiên cứu sinh trong các lĩnh vực ưu tiên.

Danh mục ngành được đề xuất gồm 15 nhóm, trải rộng từ sinh học, khoa học vật chất, khoa học Trái đất đến toán học, thống kê, công nghệ thông tin và các lĩnh vực kỹ thuật như cơ khí, điện, điện tử, viễn thông, vật liệu, môi trường, xây dựng, mỏ, địa chất… Đây đều là những lĩnh vực có vai trò nền tảng trong phát triển công nghiệp và đổi mới sáng tạo.

Mức học bổng được thiết kế theo hướng tăng dần theo trình độ đào tạo. Ở bậc đại học, sinh viên có thể nhận từ 3,7 đến 5,5 triệu đồng mỗi tháng, tính trong 10 tháng/năm học. Với bậc sau đại học, mức hỗ trợ cao hơn đáng kể, có thể lên tới 8,4 triệu đồng mỗi tháng và được chi trả đủ 12 tháng/năm.

Cách tiếp cận này, theo ông Thảo, phản ánh đúng yêu cầu về năng lực học thuật và nghiên cứu ở từng cấp độ. Đồng thời, nó cũng gửi đi một thông điệp rõ ràng: càng tiến sâu vào nghiên cứu, người học càng được khuyến khích và hỗ trợ mạnh mẽ hơn.

Chính sách học bổng không mở rộng đại trà mà tập trung vào hai nhóm đối tượng chính, với các tiêu chí được thiết kế nhằm bảo đảm chất lượng đầu vào.

Nhóm thứ nhất là những học sinh đạt giải nhất, nhì, ba trong các kỳ thi học sinh giỏi quốc gia hoặc quốc tế, với điều kiện thời gian đạt giải không quá ba năm. Đây là lực lượng đã được kiểm chứng về năng lực học thuật, có tiềm năng phát triển trong môi trường nghiên cứu chuyên sâu.

Nhóm thứ hai là những thí sinh có kết quả thi tốt nghiệp THPT nổi trội, với tổng điểm từ 22,50 trở lên ở tổ hợp gồm môn toán và hai môn trong số các môn vật lý, hóa học, sinh học hoặc tiếng Anh. Đáng chú ý, điểm xét không bao gồm điểm ưu tiên hay quy đổi từ chứng chỉ ngoại ngữ, nhằm bảo đảm tính công bằng và phản ánh đúng năng lực thực.

Không dừng lại ở đó, thí sinh thuộc nhóm này còn phải nằm trong top 30% có điểm trúng tuyển cao nhất của cùng nhóm ngành trên phạm vi toàn quốc. Điều kiện này giúp sàng lọc thêm một lớp, hướng đến việc lựa chọn những người thực sự nổi trội.

Một điểm kỹ thuật quan trọng là tổ hợp xét tuyển phải nằm trong năm môn: toán, lý, hóa, sinh, tiếng Anh. Những tổ hợp ngoài phạm vi này, dù trúng tuyển vào các ngành thuộc diện ưu tiên, cũng sẽ không được hưởng học bổng. Quy định này được đưa ra nhằm định hướng rõ ràng cho thí sinh ngay từ khâu lựa chọn môn thi.

Khác với nhiều chương trình hỗ trợ tài chính trước đây, chính sách học bổng lần này đặt trọng tâm vào năng lực nghiên cứu, đặc biệt ở bậc sau đại học.

Đối với học viên thạc sĩ, để tiếp tục được nhận học bổng, trong năm đầu tiên người học phải đạt điểm trung bình tích lũy từ 3,2/4,0 trở lên hoặc có ít nhất một bài báo khoa học liên quan đến đề tài luận văn được chấp nhận đăng trên các tạp chí thuộc danh mục do Hội đồng giáo sư nhà nước quy định, với vai trò tác giả chính hoặc tác giả liên hệ.

Với nghiên cứu sinh tiến sĩ, yêu cầu còn khắt khe hơn: trong 12 tháng liền trước, phải có ít nhất một công bố khoa học liên quan trực tiếp đến đề tài luận án, với vai trò tương tự. Đây là tiêu chí nhằm bảo đảm người học thực sự tham gia vào hoạt động nghiên cứu, thay vì chỉ hoàn thành chương trình đào tạo một cách hình thức.

Theo các chuyên gia giáo dục, việc gắn học bổng với sản phẩm nghiên cứu là một bước tiến quan trọng, giúp nâng cao chất lượng đào tạo sau đại học, đồng thời tạo ra áp lực tích cực buộc người học phải liên tục cải thiện năng lực học thuật.

Một điểm đáng chú ý trong thiết kế chính sách là quy trình xét và chi trả học bổng được xây dựng trên cơ sở dữ liệu tuyển sinh sẵn có. Điều này đồng nghĩa với việc thí sinh không phải thực hiện thêm các thủ tục hành chính phức tạp.

Theo ông Nguyễn Tiến Thảo, cách làm này vừa giảm gánh nặng giấy tờ cho người học, vừa bảo đảm tính công khai, minh bạch và hiệu quả trong quá trình triển khai. Dữ liệu điểm thi, kết quả trúng tuyển và các tiêu chí liên quan đều được số hóa, cho phép cơ quan quản lý theo dõi và kiểm soát chặt chẽ.

Cùng với đó, việc chi trả học bổng theo tháng giúp người học chủ động hơn trong việc cân đối chi phí sinh hoạt, đặc biệt với những sinh viên theo học xa nhà hoặc tại các đô thị lớn.

Chính sách học bổng mới không chỉ tạo ra cơ hội, mà còn đặt ra yêu cầu rõ ràng đối với thí sinh ngay từ giai đoạn chuẩn bị thi tốt nghiệp THPT. Việc lựa chọn tổ hợp môn thi, ngành học và định hướng nghề nghiệp cần được cân nhắc kỹ lưỡng hơn bao giờ hết.

Ông Nguyễn Tiến Thảo nhấn mạnh, với những học sinh có nền tảng tốt về toán và các môn khoa học tự nhiên, đây là thời điểm cần tập trung tối đa để đạt kết quả cao nhất. Những quyết định được đưa ra ở tuổi 18 sẽ có ảnh hưởng lâu dài đến con đường nghề nghiệp.

Trong bối cảnh mới, lựa chọn ngành học không chỉ là câu chuyện sở thích cá nhân, mà còn gắn với nhu cầu phát triển của đất nước. Các lĩnh vực khoa học cơ bản, kỹ thuật và công nghệ chiến lược được dự báo sẽ giữ vai trò then chốt trong 10–20 năm tới, từ chuyển đổi số, trí tuệ nhân tạo đến năng lượng và môi trường.

“Học bổng không chỉ là hỗ trợ tài chính, mà là một ‘bệ phóng’ cho sự nghiệp,” ông Thảo nói, đồng thời lưu ý rằng việc lựa chọn đúng ngành học ở thời điểm hiện tại cũng chính là lựa chọn vị trí của mỗi người trong tương lai.

Nếu được thông qua và triển khai đúng hướng, chính sách học bổng này có thể tạo ra những thay đổi đáng kể trong cơ cấu nguồn nhân lực chất lượng cao của Việt Nam. Việc thu hút học sinh giỏi vào các ngành khoa học cơ bản và kỹ thuật không chỉ giúp nâng cao chất lượng đào tạo, mà còn góp phần xây dựng nền tảng cho hệ sinh thái đổi mới sáng tạo.

Tuy nhiên, hiệu quả của chính sách sẽ phụ thuộc lớn vào cách thức thực thi, từ khâu xác định danh mục ngành, phân bổ ngân sách đến giám sát chất lượng đào tạo và nghiên cứu. Bài toán không chỉ là “chi tiền” mà là “đầu tư đúng chỗ” và “đo lường đúng kết quả”.

Trong dài hạn, học bổng chỉ là một trong nhiều yếu tố cần thiết để phát triển nguồn nhân lực khoa học – công nghệ. Song, nếu được thiết kế hợp lý và triển khai minh bạch, đây có thể là cú hích quan trọng, góp phần định hình lại dòng chảy nhân lực, hướng tới những lĩnh vực then chốt của nền kinh tế tri thức.