Trên lý thuyết, một chiếc xe rẻ hơn là tin vui cho người mua, nhưng với người trong ngành thì mỗi đồng giá bị cắt đi lại là một đồng bị rút ra khỏi chính tương lai của hãng, khỏi ngân sách nghiên cứu, khỏi tiền trả cho nhà cung cấp, và khỏi cả khả năng tồn tại lâu dài của nơi anh đang làm việc. Anh hiểu mình đang mắc kẹt trong một vòng xoáy mà càng cố gắng thì càng kiệt sức, và người Trung Quốc có hẳn một từ riêng cho cái vòng xoáy đó, đọc là involution.

Khách xem xe giữa những bảng giá khuyến mại liên tục được hạ thấp tại một sự kiện bán hàng của BYD, nơi cuộc chiến giá hiện rõ trên từng tấm biển

Cái từ và cái bẫy

Involution, trong cách người Trung Quốc dùng, mô tả một trạng thái cạnh tranh kỳ lạ, khi mọi người cùng nỗ lực nhiều hơn nhưng tổng giá trị tạo ra lại không hề tăng. Hãy hình dung một rạp hát đang ngồi yên, rồi một người đứng dậy để nhìn rõ hơn, buộc người sau phải đứng theo, và chẳng mấy chốc cả rạp đều phải đứng. Đến cuối cùng, ai cũng mỏi chân hơn nhưng tầm nhìn không khá hơn lúc tất cả còn ngồi. Ngành xe điện Trung Quốc đang ở đúng trong cái rạp hát đó. Các hãng đua nhau hạ giá, tung thêm phiên bản, kéo dài bảo hành và chất thêm trang bị, nhưng miếng bánh thị trường không lớn thêm tương ứng, nên tất cả chỉ đang giành giật phần của nhau trong khi tự bào mòn lợi nhuận của chính mình. Đây không phải cuộc cạnh tranh lành mạnh tạo ra sản phẩm tốt hơn với chi phí hợp lý hơn, mà là một cuộc chạy đua mệt mỏi mà phần thắng dành cho người trụ được lâu nhất chứ không phải người làm ra giá trị lớn nhất.

Vòng xoáy involution trong ngành xe điện Trung Quốc: công suất dư thừa dẫn tới giảm giá, giảm giá kéo theo thua lỗ, và thua lỗ lại buộc các hãng tiếp tục giảm giá

Cuộc chiến giá trong những con số

Hàng loạt xe điện xếp chồng trong khung thép tại cảng chờ xuất khẩu, hình ảnh của một năng lực sản xuất vượt xa sức tiêu thụ trong nước

Để thấy vòng xoáy này thực đến mức nào, hãy nhìn vào những con số đứng sau nó. Tính đến năm 2024, thị trường Trung Quốc có khoảng 129 thương hiệu xe năng lượng mới cùng chen chân, nhưng giới phân tích dự báo đến cuối thập kỷ chỉ còn khoảng 15 hãng đủ sức khỏe tài chính để trụ lại. Cuộc giành giật khốc liệt đã kéo biên lợi nhuận toàn ngành xe năm 2025 xuống mức thấp kỷ lục 4,1%, thấp hơn cả mức trung bình 5,9% của các ngành công nghiệp hạ nguồn, và theo ước tính của JPMorgan, lãi ròng trung bình trên mỗi chiếc xe bán trong nước chỉ còn khoảng 5.000 nhân dân tệ. Riêng BYD, hãng dẫn đầu thị trường, từng giảm giá tới 34% trên một loạt mẫu xe trong năm 2025, và ngay cả người dẫn đầu này cũng chứng kiến lợi nhuận ròng cả năm 2025 giảm khoảng 19%. Khi cả thị trường lấy giá làm vũ khí chính, ngay người mạnh nhất cũng không thể đứng ngoài mà không bị tổn thương.

Vì sao không ai dừng lại được

Câu hỏi tự nhiên là tại sao không hãng nào chịu dừng cuộc đua mà ai cũng biết là có hại. Câu trả lời nằm ở chính cấu trúc của ngành. Một nhà máy ô tô khổng lồ khi đã được xây dựng thì phải chạy gần hết công suất mới có hiệu quả, vì mỗi dây chuyền nằm không là một khoản lỗ cố định ăn vào vốn mỗi ngày. Để lấp đầy công suất đó, hãng buộc phải bán được xe, và khi nhu cầu không tăng kịp thì hạ giá trở thành cách nhanh nhất để đẩy hàng đi. Vấn đề là chỉ cần một hãng giảm giá, toàn bộ phần còn lại phải giảm theo gần như ngay trong tuần, nếu không khách sẽ lập tức chuyển sang nơi rẻ hơn. Trong một thế trận như vậy, người chủ động dừng giảm giá trước thường là người mất thị phần trước, và mất thị phần đủ nhanh thì cũng là người rời cuộc chơi trước. Mỗi hãng đều nhìn thấy cái đáy đang chờ phía dưới, nhưng không ai dám là người đầu tiên đạp phanh.

Công nhân trên dây chuyền lắp ráp ô tô tại Trung Quốc, nơi mỗi dây chuyền nằm không là một khoản lỗ cố định buộc nhà máy phải chạy hết công suất

Khi nhà nước phải gõ cửa

Vòng xoáy này chỉ thực sự bị chặn lại khi một bên đứng ngoài thị trường phải ra tay, và bên đó là nhà nước. Sau nhiều năm trợ giá và nâng đỡ để dựng nên ngành xe điện lớn nhất thế giới, chính phủ Trung Quốc đã phải lên tiếng yêu cầu các hãng dừng cuộc đua phá giá và sản xuất dư thừa, đồng thời sửa lại luật giá lần đầu tiên sau gần ba thập kỷ để có quyền xử lý hành vi định giá bất hợp lý. Đến giữa năm 2025, dưới sức ép của cơ quan quản lý, 17 hãng xe lớn gồm cả BYD đã cùng cam kết rút ngắn thời gian thanh toán cho nhà cung cấp xuống còn trong vòng 60 ngày, sau giai đoạn nhiều hãng kéo dài khoản nợ này tới gần một năm. Khi một chính phủ vốn theo đuổi tăng trưởng bằng quy mô lại phải can thiệp để ghìm bớt chính cuộc cạnh tranh mình từng khuyến khích, đó là dấu hiệu rõ ràng rằng thị trường đã vượt qua ngưỡng có thể tự điều chỉnh.

Hóa đơn ẩn được chuyển cho người mua

Một xưởng dịch vụ ô tô, nơi giá trị thật của bảo hành và nguồn phụ tùng chỉ lộ ra sau nhiều năm, khi chiếc xe cần được chăm sóc

Một ngành bán xe gần như không có lãi, thậm chí dưới giá vốn, để giành lấy sự sống thì không thể cắt giảm ở khoảng không, mà buộc phải cắt ở một chỗ nào đó có thật. Chỗ bị cắt có thể là chi phí linh kiện, là chất lượng vật liệu khó nhận ra trong vài năm đầu, là mật độ trạm dịch vụ và tốc độ cung ứng phụ tùng, hoặc trong trường hợp xấu nhất là cắt chính sự tồn tại của doanh nghiệp khi nó không trụ nổi qua cuộc sàng lọc. Người mua một chiếc xe sinh ra từ vòng xoáy này đang đổi một mức giá thật sự hấp dẫn hôm nay lấy một lời hứa bảo hành kéo dài nhiều năm, mà chưa chắc còn ai đủ sống để giữ. Phần chênh lệch tưởng như được tặng không ở phòng trưng bày thật ra chỉ đang được dời sang phía sau, đến lúc chiếc xe cần thay một linh kiện không còn được sản xuất, hoặc cần một trung tâm bảo hành đã đóng cửa từ lâu.

Một mức giá rẻ luôn có người trả

Quay lại với người kỹ sư ở đầu câu chuyện, anh có lẽ hiểu rõ hơn ai hết rằng mức giá thấp mà khách hàng đang mừng không tự nhiên xuất hiện, mà được rút ra từ chính sức khỏe của nơi anh làm việc, và sớm muộn cũng có người phải trả phần đã bị rút đi đó. Câu hỏi chưa bao giờ là liệu có ai trả hay không, mà chỉ là ai sẽ trả và trả vào lúc nào. Làn sóng xe giá rẻ sinh ra từ vòng xoáy này không dừng lại ở biên giới Trung Quốc, và khi những chiếc xe ấy cập bến các thị trường khác thì cái logic phía sau mức giá của chúng cũng đi theo cùng.