Cứ vào dịp năm học mới, các trường học trên cả nước lại đồng loạt tổ chức lễ khai giảng, học sinh mặc đồng phục chỉnh tề, phụ huynh háo hức đưa con đến trường. Cụm từ này quen thuộc đến mức ít ai dừng lại để hỏi khai giảng thực chất bắt nguồn từ đâu và vì sao lại dùng đúng hai chữ này chứ không phải một cách gọi nào khác.

Theo cách phân tích ngữ nghĩa được nhiều nguồn từ điển và bài viết ngôn ngữ học dẫn lại, chữ khai trong khai giảng mang nghĩa mở ra hoặc bắt đầu một điều gì đó. Chữ giảng mang nghĩa giảng dạy, truyền đạt kiến thức. Khi ghép lại, khai giảng mang nghĩa gốc là bắt đầu công việc giảng dạy, tức thời điểm thầy cô chính thức bước vào việc dạy học cho một năm học hoặc một khóa học mới.

Nhà ngôn ngữ học Phạm Văn Tình từng phân tích rằng khai giảng, khai trường hay tựu trường đều là những từ Hán Việt cùng nằm trong một trường nghĩa liên quan đến nhà trường, nhưng ngữ nghĩa gốc của từng từ lại khác nhau do được ghép từ những thành tố khác nhau. Theo phân tích này, ngày khai giảng được hiểu là ngày toàn trường tập trung, thực hiện một số nghi lễ cần thiết, sau đó giáo viên và học sinh mới chính thức bắt tay vào việc giảng dạy và học tập.

Lễ khai giảng đầu năm học là thời điểm đánh dấu việc giảng dạy chính thức bắt đầu (Ảnh minh họa)

Khai giảng khác với khai trường và tựu trường như thế nào?

Nhiều người vẫn dùng lẫn lộn ba từ khai giảng, khai trường và tựu trường như thể chúng đồng nghĩa hoàn toàn, nhưng thực tế phần gốc Hán Việt của mỗi từ lại nhấn vào một khía cạnh khác nhau. Theo Từ điển tiếng Việt của Viện Ngôn ngữ học, khai trường và khai học được giải thích đơn giản là bắt đầu năm học ở nhà trường, thiên về ý nghĩa mở đầu năm học nói chung hơn là hành động giảng dạy cụ thể.

Trong khi đó tựu trường mang sắc thái khác, thường được hiểu là thời điểm học sinh quay trở lại trường sau kỳ nghỉ, tức nhấn vào hành động của người học chứ không phải hành động giảng dạy của người thầy. Sự phân biệt tinh tế này giải thích vì sao trong văn bản chính thức của nhà trường, cụm từ được dùng phổ biến nhất vẫn là lễ khai giảng, bởi đây là từ nhấn đúng vào thời điểm việc giảng dạy chính thức bắt đầu.

Tổng hợp