“Ôi, em bé xinh quá!”, “Trộm vía, cháu bụ bẫm thật!”, “Má phính thế này nhìn yêu quá!”… Những câu nói tưởng rất bình thường ngày nay lại từng là điều khiến nhiều ông bà xưa đặc biệt dè dặt khi đứng trước một đứa trẻ sơ sinh. Thậm chí ở không ít gia đình, nếu ai vô tình khen em bé quá trắng trẻo, kháu khỉnh hay ngoan ngoãn, người lớn lập tức thêm hai chữ “trộm vía”, có nơi còn nói tránh bằng những câu nghe khá lạ như “xấu quá”, “ghét quá”, “trộm vía dễ nuôi”.

Vì sao người xưa lại sợ một lời khen dành cho trẻ nhỏ đến vậy? Đằng sau tập tục này không chỉ có màu sắc tâm linh mà còn phản ánh khá rõ hoàn cảnh sống, nỗi lo mất con và cách các thế hệ trước bảo vệ trẻ sơ sinh theo hiểu biết của thời đại mình.

Người xưa sợ “khen quá sẽ bị quở”

Theo quan niệm dân gian, trẻ sơ sinh còn rất non nớt, “vía yếu”, dễ bị tác động bởi những điều xung quanh. Vì vậy, một đứa trẻ được người ngoài khen quá nhiều là xinh, bụ bẫm, ngoan hay dễ nuôi có thể bị “quở”, sau đó trở nên quấy khóc, bỏ bú, khó ngủ hoặc ốm.

Từ đó mới xuất hiện thói quen khi khen trẻ phải nói thêm “trộm vía”. Có thể hiểu đây giống như một cách nói đệm để người lớn yên tâm rằng mình chỉ đang khen chứ không “đánh động” đến vận may của đứa trẻ.

Ở một số nơi, người lớn còn cố tình không khen trẻ quá đẹp, thậm chí dùng những cái tên dân dã, bình thường như Cu, Tí, Tèo, Cún… với mong muốn con “dễ nuôi”. Cùng một tâm lý ấy, nhiều gia đình ngày xưa cũng không thích khoe trẻ quá sớm, hạn chế cho người lạ bế hoặc không nói quá nhiều về việc em bé khỏe mạnh.

Nghe bằng góc nhìn hiện đại, những điều này có thể mang màu sắc mê tín. Nhưng nếu đặt vào hoàn cảnh của người xưa, ta sẽ hiểu vì sao những niềm tin ấy lại tồn tại lâu đến vậy.

Phía sau sự kiêng kỵ là nỗi sợ mất con của các thế hệ trước

Ngày nay, một em bé sốt, bỏ bú hay có dấu hiệu bất thường có thể được đưa tới cơ sở y tế để thăm khám. Nhưng hàng trăm năm trước, điều kiện dinh dưỡng, vệ sinh và y tế còn rất hạn chế. Trẻ sơ sinh là nhóm đặc biệt dễ mắc bệnh, trong khi nhiều căn bệnh nhiễm trùng mà hiện nay có thể phòng ngừa hoặc điều trị lại từng là mối nguy lớn.

Một đứa trẻ hôm trước còn khỏe mạnh, hôm sau có thể sốt, tiêu chảy, ho hoặc bỏ bú mà gia đình không hiểu nguyên nhân. Khi chưa có kiến thức y học để giải thích, con người thường tìm một nguyên nhân khác cho sự thay đổi đột ngột ấy.

“Vừa hôm qua có người khen bụ bẫm, hôm nay đã quấy khóc” rất dễ được liên hệ thành “bị quở”.

Những sự trùng hợp như vậy cứ được kể từ thế hệ này sang thế hệ khác, dần trở thành một kinh nghiệm dân gian: đừng khen trẻ sơ sinh quá lời, muốn khen thì nhớ nói “trộm vía”.

Ở góc độ này, kiêng khen trẻ không hẳn chỉ là nỗi sợ những điều vô hình. Nó còn cho thấy một tâm lý rất con người: khi việc nuôi một đứa trẻ khỏe mạnh từng khó khăn hơn rất nhiều, cha mẹ có xu hướng tránh mọi điều mà họ tin rằng có thể “phá” đi sự bình yên đang có.

Vì sao có người còn cố tình chê em bé?

Đây có lẽ là điều khiến nhiều người trẻ ngày nay khó hiểu nhất. Có những bà, những cụ nhìn cháu rất đáng yêu nhưng lại nói: “Ui, xấu thế!”, “Ghét thế không biết!”, thậm chí càng yêu càng nói những câu trái ngược.

Thực chất, trong nhiều trường hợp đây không phải lời chê theo nghĩa thật.

Người xưa quan niệm một đứa trẻ càng được ca ngợi là đẹp, ngoan, quý giá thì càng dễ “bị để ý”. Vì vậy, nói ngược lại được xem như một cách “giấu” đứa trẻ, tránh phô bày niềm vui quá mức. Đây cũng là lý do các cách gọi trìu mến nghe có vẻ tiêu cực như “đồ đáng ghét”, “cái đứa xấu xí này” đôi khi lại xuất hiện trong cách ông bà thể hiện tình yêu với cháu.

Tất nhiên, với trẻ đã lớn và có khả năng hiểu ngôn ngữ, người lớn không nên mang tư tưởng “càng yêu càng chê” áp dụng một cách máy móc. Một đứa trẻ thường xuyên nghe mình bị gọi là xấu, ngu, béo hay kém cỏi có thể bị ảnh hưởng đến cách nhìn nhận bản thân. Tập tục với trẻ sơ sinh và cách giao tiếp với một đứa trẻ đã hiểu lời nói là hai chuyện hoàn toàn khác nhau.

Còn dưới góc nhìn hiện đại, khen trẻ có làm trẻ ốm?

Không có cơ sở khoa học cho rằng một lời khen như “em bé xinh quá”, “bụ bẫm quá” có thể khiến trẻ bị sốt, quấy khóc hay mắc bệnh. Những thay đổi ở trẻ sơ sinh có thể liên quan đến rất nhiều nguyên nhân thực tế như đói, đầy bụng, tã ướt, nóng lạnh, quá kích thích, rối loạn giấc ngủ hoặc vấn đề sức khỏe.

Tuy vậy, có một điều thú vị là một số thói quen xuất phát từ quan niệm cũ đôi khi vô tình tạo ra sự thận trọng hữu ích. Chẳng hạn, việc hạn chế quá nhiều người lạ bế trẻ sơ sinh có thể giúp giảm tiếp xúc không cần thiết; không để người đang ho, sốt hoặc mắc bệnh hô hấp đến gần trẻ rõ ràng cũng có ý nghĩa hơn rất nhiều so với việc lo trẻ “bị vía”.

Vì vậy, thay vì tranh cãi xem nên hay không nên nói “trộm vía”, các gia đình hoàn toàn có thể coi đây là một nét văn hóa. Người thích thì vẫn nói để ông bà yên tâm; người không tin cũng không cần quá căng thẳng.

Điều đáng chú ý hơn khi đến thăm một em bé sơ sinh là rửa tay sạch, không hôn vào mặt và tay trẻ, không đến thăm khi đang ốm, không tự ý bế nếu cha mẹ chưa đồng ý và tránh làm trẻ bị kích thích quá mức.

Cuối cùng, câu “trộm vía, em bé xinh quá” vẫn xuất hiện hằng ngày trong rất nhiều gia đình Việt không phải bởi ai cũng còn tin rằng một lời khen có thể làm trẻ ốm. Đôi khi đó đơn giản là một thói quen ngôn ngữ đã được truyền qua nhiều thế hệ.

Ẩn sau hai chữ “trộm vía” nhỏ bé ấy là cả một thời mà việc nuôi được một đứa trẻ khỏe mạnh từng là điều không hề dễ dàng. Và có lẽ vì thế, người xưa mới thận trọng đến mức ngay cả khi vui mừng trước một em bé kháu khỉnh, họ cũng không dám khen quá nhiều - bởi điều họ mong nhất vẫn chỉ là đứa trẻ ấy bình an và lớn lên khỏe mạnh.

*Thông tin mang tính tham khảo, chiêm nghiệm