Ảnh minh họa. EARTH

Tình trạng đạo văn, giả mạo kết quả nghiên cứu hay công bố khoa học thiếu trung thực trong thời gian qua đã nhiều lần gây bức xúc trong giới học thuật và dư luận. Trong bối cảnh đó, việc Bộ Khoa học và Công nghệ ban hành hướng dẫn mới về liêm chính khoa học và đạo đức nghề nghiệp được xem là bước đi quan trọng nhằm lập lại chuẩn mực trong hoạt động nghiên cứu.

Theo Quyết định số 2557/QĐ-BKHCN ngày 25/5/2026, lần đầu tiên Việt Nam có một bộ nguyên tắc tương đối toàn diện về liêm chính khoa học, quy định rõ trách nhiệm, chuẩn mực đạo đức và các hành vi bị nghiêm cấm trong nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ.

Điểm đáng chú ý là văn bản không chỉ dừng ở khuyến nghị đạo đức mà còn đưa ra các chế tài nghiêm khắc đối với hành vi vi phạm. Những trường hợp đạo văn, ngụy tạo dữ liệu, giả mạo kết quả nghiên cứu hoặc sử dụng trí tuệ nhân tạo để tạo dữ liệu “ảo” có thể bị rút bài báo khoa học, thu hồi kinh phí nghiên cứu, đình chỉ tham gia nhiệm vụ khoa học và công nghệ, thậm chí bị cấm nghiên cứu trong thời hạn dài hoặc vô thời hạn.

Việc ban hành hướng dẫn được đánh giá có ý nghĩa đặc biệt trong bối cảnh hoạt động công bố khoa học phát triển nhanh, trong khi những tranh cãi liên quan đến tính trung thực học thuật vẫn xuất hiện ở nhiều nơi. Không ít vụ việc trước đây liên quan đến sao chép luận văn, ghi tên tác giả thiếu minh bạch hay công bố dữ liệu không chính xác đã làm ảnh hưởng tới uy tín của môi trường nghiên cứu.

Hướng dẫn mới xác định rõ các hành vi bị xem là vi phạm liêm chính khoa học, bao gồm: ngụy tạo hoặc làm sai lệch dữ liệu nghiên cứu; đạo văn dưới mọi hình thức; ghi tên tác giả không đúng đóng góp thực tế; loại bỏ người có đóng góp ra khỏi công trình; che giấu xung đột lợi ích hoặc làm sai lệch bản chất nghiên cứu.

Trong đó, những hành vi tác động trực tiếp đến độ tin cậy của kết quả khoa học được xếp vào nhóm vi phạm nghiêm trọng. Đây được xem là thông điệp mạnh mẽ nhằm bảo vệ giá trị cốt lõi của khoa học là tính trung thực, khách quan và khả năng kiểm chứng.

Một nội dung mới khác thu hút sự chú ý là quy định liên quan đến việc sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong nghiên cứu. Trong bối cảnh AI ngày càng phổ biến, văn bản nhấn mạnh việc không được sử dụng công nghệ này để tạo dữ liệu giả, hình ảnh giả hoặc tài liệu tham khảo không có thật. Các nội dung do AI tạo ra nhưng chưa được kiểm chứng cũng không được dùng làm căn cứ khoa học.

Quy định này phản ánh xu hướng chung của nhiều quốc gia trên thế giới khi tìm cách kiểm soát rủi ro từ AI trong môi trường học thuật. Bởi nếu lạm dụng công nghệ để tạo ra thông tin sai lệch, hậu quả không chỉ ảnh hưởng tới một công trình nghiên cứu mà còn làm suy giảm niềm tin đối với cộng đồng khoa học.

Theo Bộ Khoa học và Công nghệ, hướng dẫn được xây dựng trên cơ sở Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo năm 2025 cùng Nghị định số 262/2025/NĐ-CP, đồng thời tham khảo kinh nghiệm quốc tế từ các nước OECD, châu Âu, Singapore và Trung Quốc.

Văn bản ra đời trong bối cảnh khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số đang được xác định là động lực then chốt cho phát triển đất nước theo tinh thần Nghị quyết số 57-NQ/TW. Khi đầu tư cho nghiên cứu ngày càng lớn và yêu cầu công bố quốc tế gia tăng, vấn đề đạo đức nghề nghiệp và trách nhiệm giải trình trong nghiên cứu cũng trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết.

Giới chuyên môn cho rằng, giá trị lớn nhất của hướng dẫn không chỉ nằm ở các chế tài xử lý vi phạm mà còn ở việc đặt nền móng xây dựng văn hóa liêm chính khoa học tại Việt Nam. Đây được xem là điều kiện quan trọng để bảo vệ chất lượng nghiên cứu, uy tín học thuật và sự phát triển bền vững của nền khoa học quốc gia.

Theo định hướng của Bộ Khoa học và Công nghệ, tài liệu này sẽ là khung tham chiếu để các cơ quan tài trợ, viện nghiên cứu, trường đại học và tổ chức khoa học công nghệ xây dựng quy tắc nội bộ phù hợp với đặc thù hoạt động của mình. Qua đó, nâng cao trách nhiệm của cá nhân nghiên cứu, tăng tính minh bạch trong công bố khoa học và bảo vệ giá trị thật của tri thức.