Trong văn hóa Á Đông, việc lựa chọn trái cây dâng lên bàn thờ không chỉ đơn thuần là chọn những thức quả tươi ngon, đẹp mắt mà còn gắn liền với những quan niệm tâm linh được lưu truyền qua nhiều thế hệ. Có những loại quả ở nơi này được xem là biểu tượng của may mắn, hoặc đơn giản chỉ là thức quả bình dị trong đời sống thường ngày, nhưng khi đặt trong một nền văn hóa khác lại khiến nhiều người e dè bởi những quan niệm kiêng kỵ riêng.

Tại Đài Loan (Trung Quốc), một trong những loại quả được nhắc đến trong các quan niệm kiêng kỵ khi thắp hương chính là quả ổi. Nếu theo dõi những video chia sẻ về cuộc sống của du học sinh hay người Việt sinh sống tại Đài Loan, không khó để bắt gặp những câu chuyện về việc người dân nơi đây thường tránh dùng ổi làm lễ vật dâng cúng. Thế nhưng, tại Việt Nam, loại quả dân dã này lại khá quen thuộc trên bàn thờ của nhiều gia đình, đặc biệt trong những dịp lễ Tết hay cúng bái thường ngày. Sự khác biệt ấy bắt nguồn từ đâu?

Vì sao người Đài Loan thường kiêng thắp hương quả ổi?

Tại Đài Loan, quan niệm kiêng dùng ổi làm lễ vật dâng cúng đã tồn tại trong dân gian từ lâu. Theo những cách lý giải được lưu truyền, loại quả này được đánh giá là không phù hợp để dâng lên thần linh, tổ tiên bởi đặc điểm bình dân, gắn với cây mọc tự nhiên và không mang vẻ trang trọng, cao quý như một số loại trái cây được lựa chọn làm lễ vật.  Một cách lý giải khác liên quan đến đặc điểm của quả ổi là có rất nhiều hạt nhỏ, cứng và khó tiêu hóa hoàn toàn. Theo quan niệm dân gian xưa tại Đài Loan, trong thời kỳ nông nghiệp còn lạc hậu, cây ổi có thể mọc lên tự nhiên từ những hạt được thải ra ngoài theo đường tiêu hóa của con người. Từ đó, một số người hình thành suy nghĩ rằng loại quả này có nguồn gốc gắn với những thứ không sạch sẽ, nên không thích hợp để dâng lên thần linh. Quan niệm tương tự cũng từng được áp dụng với cà chua và một số loại quả khác. 

Bên cạnh đó, vẻ ngoài của ổi cũng có thể khiến một số người không ưu tiên lựa chọn khi chuẩn bị mâm lễ. So với những loại quả có màu sắc nổi bật, hình thức bóng đẹp hoặc thường xuất hiện trong các giỏ quà sang trọng, ổi có phần mộc mạc, bình dị hơn. Tuy nhiên, cần hiểu rằng đây chỉ là những cách nhìn và quan niệm được hình thành trong một bộ phận dân gian, không phải tiêu chuẩn đánh giá giá trị của loại quả này. Trên thực tế, quan niệm kiêng cúng ổi không phải quy tắc bắt buộc trong văn hóa thờ cúng tại Đài Loan. Mức độ kiêng kỵ còn tùy thuộc vào vùng miền, gia đình, tín ngưỡng và hoàn cảnh cụ thể.

Vì sao quả ổi vẫn là lễ vật khá quen thuộc trên bàn thờ của nhiều gia đình Việt?

Trái ngược với quan niệm kiêng kỵ kể trên, tại Việt Nam, quả ổi vẫn xuất hiện trên bàn thờ của nhiều gia đình, đặc biệt trong những dịp cúng lễ thường ngày. Đây vốn là loại trái cây quen thuộc, gắn bó với đời sống của người Việt từ lâu. Ổi được trồng phổ biến ở nhiều địa phương, dễ tìm mua tại chợ dân sinh, có giá thành tương đối bình dân và thường có quanh năm. Chính sự gần gũi ấy khiến loại quả này trở thành lựa chọn thuận tiện khi các gia đình chuẩn bị lễ vật dâng lên tổ tiên.

Xét về hình thức, quả ổi thường có dáng tròn hoặc hơi thuôn, vỏ xanh hay vàng nhạt, bề mặt tương đối đầy đặn. Khi chọn được những quả tươi ngon, nguyên vẹn, không dập nát, ổi vẫn tạo cảm giác sạch sẽ, tươm tất và hài hòa khi đặt trên đĩa trái cây. Loại quả này cũng dễ kết hợp với chuối, cam, quýt, thanh long hoặc những loại trái cây khác để tạo nên mâm lễ có màu sắc phong phú, đẹp mắt. Đối với người Việt, việc chuẩn bị lễ vật dâng cúng thường chú trọng đến sự tươm tất, lòng thành kính và điều kiện của mỗi gia đình. Không phải cứ trái cây đắt tiền hay hiếm có mới thể hiện được sự thành tâm. Nhiều gia đình vẫn lựa chọn những thức quả quen thuộc trong vườn nhà hoặc mua tại chợ, miễn là trái cây tươi ngon, được làm sạch và bày biện chỉn chu.

Một điểm khác biệt đáng chú ý là Việt Nam không có quan niệm phổ biến trên phạm vi cả nước rằng quả ổi tuyệt đối không được dùng để thắp hương. Dẫu vậy, phong tục thờ cúng ở nước ta cũng tồn tại những kiêng kỵ riêng. Một số gia đình không chọn ổi vì cho rằng quả có nhiều hạt nhỏ, hình thức không đủ đẹp hoặc đơn giản là do nếp nhà đã duy trì từ nhiều thế hệ. Trong khi đó, nhiều gia đình khác vẫn sử dụng loại quả này bình thường.

Vậy quả ổi có nên dùng để dâng cúng không?

Thực tế, việc có nên dùng quả ổi để thắp hương hay không phụ thuộc vào quan niệm và phong tục của từng gia đình. Nếu trong nhà không có kiêng kỵ, gia chủ hoàn toàn có thể lựa chọn ổi làm lễ vật. Điều quan trọng là chọn quả tươi, sạch, không bị dập hỏng và bày biện gọn gàng, thể hiện sự trân trọng đối với tổ tiên, thần linh.

Với những ai muốn chọn các loại quả mang ý nghĩa tốt lành và thường được sử dụng trong văn hóa thờ cúng của người Việt, có thể tham khảo một số lựa chọn quen thuộc dưới đây:

- Chuối: Nải chuối xanh thường được dùng làm phần nâng đỡ các loại quả khác trên mâm ngũ quả miền Bắc, tượng trưng cho sự sum vầy, quây quần và chở che.

- Bưởi: Quả bưởi tròn đầy, màu sắc tươi sáng, thường gắn với mong ước bình an, đủ đầy và sung túc.

- Cam, quýt: Màu sắc vàng cam rực rỡ thường được liên tưởng đến tài lộc, may mắn và sự thịnh vượng.

- Thanh long: Màu sắc nổi bật cùng tên gọi gợi hình ảnh rồng mang ý nghĩa tốt đẹp trong quan niệm của nhiều gia đình.

- Dưa hấu: Đặc biệt trong dịp Tết, dưa hấu ruột đỏ thường được liên tưởng đến may mắn, tài lộc và khởi đầu thuận lợi.

- Đu đủ: Trong mâm ngũ quả miền Nam, đu đủ thường được lựa chọn với mong muốn cuộc sống đủ đầy, sung túc.

- Xoài: Tại miền Nam, xoài thường được đưa vào mâm ngũ quả theo cách chơi chữ dân gian, gửi gắm mong ước chi tiêu vừa đủ, cuộc sống không thiếu thốn.