Trái cây là lễ vật quen thuộc trong văn hóa thờ cúng của nhiều quốc gia Á Đông. Thế nhưng điều thú vị là cùng một loại quả, ở nơi này có thể mang ý nghĩa tốt đẹp, được lựa chọn để dâng lên tổ tiên, nhưng sang một nền văn hóa khác lại thuộc nhóm thường được tránh trên mâm lễ.

Quả đào là một trường hợp như vậy. Trong tập tục cúng tổ tiên truyền thống của Hàn Quốc, đào thường không xuất hiện trên bàn lễ. Trong khi đó tại Việt Nam, đặc biệt trên mâm ngũ quả của một số gia đình miền Bắc, đào lại có thể được lựa chọn với ý nghĩa khá đẹp.

Vì sao người Hàn Quốc thường không đặt quả đào lên mâm cúng tổ tiên?

Để hiểu điều này cần nhắc đến Jesa - nghi lễ tưởng nhớ tổ tiên có lịch sử lâu đời tại Hàn Quốc. Mâm lễ truyền thống của người Hàn có cách chuẩn bị khá cầu kỳ, thường gồm cơm, canh, thịt, cá, rau và nhiều loại trái cây như táo, lê, hạt dẻ, táo tàu… Tuy nhiên, đào lại là một trong những loại quả thường được tránh.

Nguyên nhân không nằm ở việc quả đào có màu sắc, mùi vị hay chất lượng không phù hợp. Điều này chủ yếu xuất phát từ những quan niệm dân gian tồn tại từ lâu tại Hàn Quốc. Trong văn hóa dân gian xứ kim chi, cây đào và gỗ đào từng gắn với khả năng xua đuổi tà ma, linh hồn. Bởi lễ cúng tổ tiên mang ý nghĩa tưởng nhớ và mời người đã khuất về nhận lễ, một thứ vốn được cho là có tác dụng xua đuổi linh hồn lại trở thành lựa chọn không phù hợp. Vì vậy, đào dần trở thành một trong những thực phẩm thường không được đặt trên mâm cúng tổ tiên truyền thống.

Đây cũng không chỉ là lời truyền miệng gần đây. Một nghiên cứu của học giả Song Jin-seok, Đại học Dongguk, công bố năm 2020 khi tìm hiểu vai trò của quả đào trong nghi lễ và hội họa cuối thời Joseon đã đề cập đến việc đào không được sử dụng trong những nghi lễ thực tế dành cho người đã khuất. Các nghiên cứu khảo cổ về đào trên bán đảo Triều Tiên cũng cho thấy loại cây này từ lâu đã mang những lớp ý nghĩa liên quan đến trường thọ và xua đuổi điều xấu.

Tất nhiên, nghi thức thờ cúng tại Hàn Quốc hiện nay đã thay đổi đáng kể và mỗi vùng, mỗi dòng họ hay gia đình có thể có cách thực hành khác nhau. Vì thế, việc kiêng đào nên được hiểu là một tập tục truyền thống chứ không phải quy định bắt buộc với tất cả người Hàn hiện đại.

Còn ở Việt Nam, quả đào lại mang một ý nghĩa khác

Nếu đặt quả đào lên mâm ngũ quả ở một số gia đình miền Bắc Việt Nam, câu chuyện lại hoàn toàn khác. Mâm ngũ quả của người Việt vốn không có một công thức duy nhất trên cả nước. Tùy vùng miền, sản vật và quan niệm của từng gia đình mà những loại quả được lựa chọn cũng khác nhau. Ở miền Bắc, bên cạnh những loại quen thuộc như chuối, bưởi, phật thủ, hồng, quýt, táo…, đào cũng có thể góp mặt trên mâm quả ngày Tết.

Theo cách lý giải truyền thống về mâm ngũ quả miền Bắc, các loại quả còn được lựa chọn để tạo nên sự hài hòa về màu sắc, gắn với quan niệm ngũ hành. Trong một số cách diễn giải dân gian, quả đào còn mang ý nghĩa về sự thăng tiến và những điều tốt đẹp. Bởi vậy, việc đặt đào lên mâm quả không bị coi là điều cần kiêng kỵ giống như trong tập tục cúng tổ tiên truyền thống của Hàn Quốc. Dù vậy, cũng không nên hiểu rằng người Việt ở đâu cũng nhất thiết phải dùng đào để thắp hương. Miền Bắc, miền Trung và miền Nam vốn có cách chọn trái cây khác nhau; thậm chí hai gia đình sống cùng một nơi cũng có thể giữ những nếp riêng được truyền lại qua nhiều thế hệ.

Cùng một quả đào, hai cách nhìn hoàn toàn khác

Sự khác biệt này cũng cho thấy một điều khá thú vị trong văn hóa thờ cúng Á Đông: ý nghĩa của một lễ vật không chỉ nằm ở bản thân món đồ mà còn phụ thuộc vào lịch sử, tín ngưỡng và tập tục của từng cộng đồng. Quả đào là ví dụ rất rõ. Trong tập tục truyền thống Hàn Quốc, chính ý nghĩa xua đuổi linh hồn khiến loại quả này thường được tránh trên mâm cúng tổ tiên. Nhưng khi xuất hiện trên mâm ngũ quả của người Việt, đào lại có thể mang theo những ước vọng tốt đẹp.

Bởi vậy, khi chuẩn bị đồ thờ cúng, điều quan trọng không phải chạy theo một danh sách kiêng hay nên dùng được truyền miệng trên mạng. Mỗi gia đình hoàn toàn có thể tôn trọng phong tục địa phương, nếp nhà và cách thờ cúng đã được gìn giữ từ trước, đồng thời chuẩn bị lễ vật sạch sẽ, tươm tất và bằng sự thành kính.