Giàn mướp xanh mướt lủng lẳng quả vốn là hình ảnh thân thuộc trong góc sân, vườn hoặc ban công của nhiều gia đình Việt. Nhưng có rất nhiều người thường chỉ dùng quả mướp làm thức ăn mà không biết cây mướp còn nhiều bộ phận khác của mướp có thể tận dụng như vị thuốc quý cho sức khỏe, sắc đẹp.

Cây mướp dùng được phần nào, dinh dưỡng ra sao? 

Dưới góc nhìn y học, quả mướp là một kho tàng dưỡng chất dồi dào. Theo lương y đa khoa Bùi Đắc Sáng (Viện hàn lâm KH&CN Việt Nam), mướp nổi bật với các thành phần như: nước, protein, lipid, glucid, cellulose cùng các khoáng chất canxi, phốt pho, sắt, beta-caroten và các nhóm Vitamin B (B1, B2, B6), Vitamin C. 

Tuy nhiên, để đạt được lợi ích tối đa về cả sức khỏe lẫn làm đẹp, bạn cần lưu ý cách sử dụng từng bộ phận của cây mướp sao cho đúng:

- Quả mướp: Nên ưu tiên dùng khi còn tươi và xanh mướt để giữ trọn vẹn lượng vitamin và dịch chất quý giá. “Trong Đông y, quả mướp có vị ngọt, tính mát giúp thanh nhiệt, giải độc, mát máu và thông kinh mạch cực tốt. Đối với chị em phụ nữ, đây không chỉ là thực phẩm bổ khí, an thai và tăng tiết sữa mà còn là "mỹ phẩm" tự nhiên giúp sinh tân chỉ khát, làm nhuận da và trị dứt điểm chứng thân nhiệt phiền táo” - lương y Sáng nói.

- Lá và dây mướp: Hai bộ phận này sở hữu những hoạt chất kháng khuẩn và giải trừ độc tố mạnh mẽ. Bạn có thể tận dụng lá tươi giã nát để đắp ngoài da, giúp làm dịu nhanh các vết lở sưng hay đau nhức cơ thể. Trong khi đó, phần dây mướp khi sắc nước uống lại đóng vai trò như một bài thuốc mát máu và hỗ trợ tiêu viêm đường hô hấp nhờ các đặc tính kháng viêm tự nhiên đã được y học hiện đại công nhận rộng rãi.

- Hạt và xơ mướp: Thay vì vứt bỏ khi quả đã già khô trên giàn, bạn hãy thu hoạch chúng để làm thuốc thông kinh lạc và lợi tiểu. Phần xơ mướp khô khi sắc nước uống sẽ giúp khí huyết lưu thông, giảm thiểu tình trạng đau nhức xương khớp do phong thấp. Riêng phần hạt mướp già lại là trợ thủ đắc lực trong việc đào thải độc tố, hỗ trợ trị phù thũng, mang lại sự thanh thoát và nhẹ nhàng cho cơ thể.

5 lưu ý khi tận dụng cây mướp để tận dụng tối đa lợi ích sức khỏe

Mướp lành và tốt, nhưng để sử dụng an toàn, phát huy tối đa tác dụng với sức khỏe và sắc đẹp thì có một số điều cần lưu ý như:

1. Thu hoạch đúng thời điểm

Bạn tuyệt đối không nên để mướp quá già mới hái nếu mục đích là ăn uống bồi bổ. Để nhận được lượng sắt, canxi và vitamin cao nhất, hãy thu hoạch khi quả vừa đủ độ chín. Mướp già hóa xơ chỉ dùng để làm thuốc, còn nếu để ăn sẽ bị sụt giảm dưỡng chất và mất đi công dụng làm nhuận da.

2. Chế biến thế nào để giữ dưỡng chất và an toàn?

Sai lầm phổ biến là hầm mướp quá kỹ. Các vitamin nhóm B và C rất nhạy cảm với nhiệt độ. Khi nấu, bạn nên đun lửa nhỏ và chỉ chín tới để giữ lại các hoạt chất chống viêm. Mướp kỵ dùng chung với củ cải trắng và các thực phẩm tính hàn cao như vịt, cua vì dễ gây lạnh bụng, tiêu chảy; thay vào đó nên chế biến cùng gừng, tôm hoặc thịt lợn để cân bằng tính mát và tối ưu dưỡng chất cho cơ thể.

3. Tuyệt đối tuân thủ liều lượng khi dùng làm thuốc

Lương y Sáng cho biết: “Mướp là loại quả lành tính, mát nên ăn quả mướp nhiều cũng không ảnh hưởng đối với sức khỏe. Tuy nhiên, khi dùng các bộ phận khác làm thuốc thì cần tuân thủ đúng liều lượng và hướng dẫn của chuyên gia”. Việc dùng quá nhiều có thể gây thừa chất, trong khi dùng quá ít lại không đủ tạo ra tác động dược lý cần thiết.

4. Không phải ai cũng nên ăn hoặc dùng nhiều bộ phận của cây mướp

“Còn tùy vào từng đối tượng, cơ địa khác nhau mà công dụng của trái mướp cũng có sự khác nhau. Vì vậy sử dụng mướp như thế nào, tác dụng tới đâu không giống nhau đối với mỗi người” - lương y Sáng nhấn mạnh. Ông nhắc nhở cần theo dõi phản ứng từng người sau khi ăn để điều chỉnh cho hợp lý.

Những người hay bị đau bụng, tỳ vị kém hoặc đại tiện phân nát, lỏng nên hạn chế món này. Đặc biệt, nam giới đang gặp vấn đề về sinh lý như liệt dương, yếu sinh lý cần cẩn trọng vì tính mát và lợi tiểu quá mạnh của mướp có thể khiến tình trạng nặng thêm.

5. Đảm bảo nguồn dược liệu sạch từ gốc

Cuối cùng, cần nhớ mướp mọng nước nên dễ hấp thụ chất từ đất. Để mướp đạt dược tính cao và an toàn thực phẩm, nên hạn chế tối đa hóa chất hay phân bón hóa học. Một giàn mướp tự trồng bằng phương pháp hữu cơ sẽ tốt nhất nếu ăn hoặc dùng làm thuốc.