Học sinh nghiên cứu khoa học. Ảnh minh họa: ITN

Trong Chiến lược phát triển giáo dục đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 và Chiến lược phát triển giáo dục đại học, Bộ Giáo dục và Đào tạo xác định nghiên cứu khoa học, đổi mới sáng tạo và chuyển giao công nghệ là một trong những trụ cột nhằm nâng cao chất lượng đào tạo, hình thành nguồn nhân lực chất lượng cao và tăng năng lực cạnh tranh của các cơ sở giáo dục. Tinh thần này cũng phù hợp với định hướng phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số theo Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị.

Những năm gần đây, phong trào nghiên cứu khoa học của học sinh THCS, THPT và sinh viên phát triển mạnh. Cuộc thi Nghiên cứu khoa học, kỹ thuật cấp quốc gia dành cho học sinh trung học hằng năm ghi nhận hàng trăm đề tài thuộc nhiều lĩnh vực như trí tuệ nhân tạo, y sinh, môi trường, tự động hóa, nông nghiệp và năng lượng. Nhiều dự án của học sinh Việt Nam tiếp tục giành giải tại các sân chơi quốc tế như Regeneron ISEF (Hoa Kỳ) và các cuộc thi sáng tạo khoa học khu vực. Không ít học sinh từ các cuộc thi này sau đó tiếp tục theo đuổi con đường nghiên cứu tại các trường đại học trong và ngoài nước.

Ở bậc đại học, hoạt động nghiên cứu khoa học cũng ngày càng được chú trọng. Giải thưởng "Sinh viên nghiên cứu khoa học" do Bộ Giáo dục và Đào tạo tổ chức, cùng nhiều quỹ hỗ trợ nghiên cứu của các trường đại học, đã tạo môi trường để sinh viên tiếp cận nghiên cứu từ sớm. Nhiều cơ sở giáo dục đại học còn đưa nghiên cứu vào chương trình đào tạo, xây dựng phòng thí nghiệm mở, kết nối với doanh nghiệp để thương mại hóa sản phẩm nghiên cứu.

Đây là tín hiệu tích cực, bởi những "hạt giống" nghiên cứu hôm nay sẽ là lực lượng kế cận của nền khoa học nước nhà trong tương lai.

Để khuyến khích học sinh tham gia nghiên cứu khoa học, nhiều địa phương và trường đại học áp dụng chính sách cộng điểm ưu tiên hoặc tuyển thẳng đối với học sinh đạt thành tích cao tại các cuộc thi nghiên cứu khoa học, kỹ thuật theo quy định của Bộ Giáo dục và Đào tạo. Chính sách này góp phần phát hiện, bồi dưỡng học sinh có năng khiếu nghiên cứu, đồng thời tạo động lực để các em mạnh dạn theo đuổi sáng tạo ngay từ khi còn ngồi trên ghế nhà trường.

Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả đáng ghi nhận, thực tế cũng xuất hiện không ít đề tài vượt xa trình độ nhận thức và năng lực nghiên cứu thông thường của học sinh phổ thông. Có những công trình sử dụng thuật ngữ chuyên sâu, quy trình nghiên cứu phức tạp hoặc đòi hỏi điều kiện phòng thí nghiệm hiện đại, khiến dư luận đặt câu hỏi về mức độ đóng góp thực sự của học sinh.

Thực tế, đã có những trường hợp giải thưởng nghiên cứu khoa học của học sinh bị thu hồi sau khi cơ quan chức năng xác định có hành vi gian dối hoặc vi phạm quy chế. Có đề tài bị phát hiện sao chép; có dự án không chứng minh được vai trò trực tiếp của học sinh; thậm chí có trường hợp bị nghi ngờ do người lớn làm thay nhằm hướng tới mục tiêu đạt giải, qua đó hưởng lợi từ chính sách ưu tiên trong tuyển sinh. Những vụ việc này không chỉ làm giảm uy tín của các cuộc thi mà còn ảnh hưởng đến niềm tin của xã hội đối với hoạt động nghiên cứu khoa học trong trường học.

Điều đáng lo hơn là nếu thành tích trở thành mục tiêu lớn hơn quá trình học tập và khám phá, nghiên cứu khoa học sẽ bị biến thành cuộc chạy đua giải thưởng. Khi đó, học sinh có thể hình thành tư duy "đạt kết quả bằng mọi giá" thay vì rèn luyện phương pháp nghiên cứu, tư duy phản biện và sự trung thực học thuật những phẩm chất cốt lõi của một nhà khoa học.

Trên thế giới, nhiều cuộc thi khoa học dành cho học sinh như Regeneron ISEF quy định rất chặt chẽ về đạo đức nghiên cứu. Mỗi dự án đều phải khai báo rõ vai trò của học sinh, người hướng dẫn, quá trình thực hiện, nguồn dữ liệu và phải trải qua nhiều vòng kiểm tra trước khi được dự thi. Nếu phát hiện gian lận, thí sinh có thể bị hủy kết quả và cấm tham gia các kỳ thi tiếp theo. Đây là những kinh nghiệm đáng tham khảo nhằm bảo đảm tính minh bạch và công bằng.

Ở Việt Nam, Bộ Giáo dục và Đào tạo cũng đã nhiều lần điều chỉnh Quy chế Cuộc thi Nghiên cứu khoa học, kỹ thuật cấp quốc gia theo hướng siết chặt yêu cầu về hồ sơ, nhật ký nghiên cứu, quy trình thẩm định và trách nhiệm của giáo viên hướng dẫn. Tuy nhiên, cùng với việc hoàn thiện quy chế, việc xây dựng và nâng cao văn hóa liêm chính học thuật trong nhà trường cần được coi là giải pháp lâu dài.

Khuyến khích học sinh nghiên cứu khoa học là chủ trương đúng đắn và cần tiếp tục được thúc đẩy. Song song với đó, cần có cơ chế đánh giá thực chất, làm rõ mức độ đóng góp của học sinh trong từng đề tài, tăng cường phản biện độc lập, kiểm chứng kết quả nghiên cứu, đồng thời xử lý nghiêm mọi hành vi gian dối.

Chỉ khi mỗi công trình được thực hiện bằng đam mê, sự trung thực và năng lực thực chất của học sinh, các cuộc thi nghiên cứu khoa học mới thực sự trở thành nơi nuôi dưỡng tài năng, khơi dậy khát vọng sáng tạo và tạo nguồn nhân lực khoa học chất lượng cao cho đất nước. Khi ấy, những "hạt giống" khoa học mới có thể lớn lên bằng chính năng lực của mình, thay vì được vun trồng bằng những thành tích không phản ánh đúng giá trị thực.