Trong nhiều năm, một câu hỏi khiến không ít phụ huynh và giáo viên trăn trở là vì sao không ít học sinh từng học cực giỏi, luôn đứng đầu lớp, đạt đủ loại giấy khen ngày xưa, khi trưởng thành lại có cuộc sống tài chính bình thường, thậm chí chật vật, trong khi những bạn từng bị gắn mác nghịch ngợm, bướng bỉnh hay “không ngoan” lại dễ bứt phá, làm ăn tốt, giàu lên nhanh chóng? Khi các nghiên cứu giáo dục và tâm lý học hành vi dần chỉ ra những lý do phía sau, nhiều người không khỏi lo lắng, bởi đáp án đi ngược hoàn toàn với những niềm tin đã ăn sâu suốt hàng chục năm.

Trước hết, cần nhìn lại cách nhà trường định nghĩa thế nào là “học sinh giỏi”. Trong phần lớn hệ thống giáo dục truyền thống, học sinh giỏi là người ghi nhớ nhanh, làm đúng yêu cầu, trả lời chuẩn đáp án và ít khi đặt câu hỏi ngược lại. Các em được khen vì sự ngoan ngoãn, tuân thủ và khả năng tái hiện kiến thức chính xác. Những kỹ năng này giúp học sinh đạt điểm cao, nhưng lại không trực tiếp rèn luyện năng lực ra quyết định, chấp nhận rủi ro hay đối mặt với sự mơ hồ, những yếu tố then chốt trong thế giới người lớn, đặc biệt là trong kinh doanh và tài chính.

Ngược lại, nhóm học sinh nghịch, bướng thường xuyên bị nhắc nhở vì “không chịu ngồi yên”, hay cãi lại thầy cô, thích thử cái mới và không dễ chấp nhận luật lệ nếu không hiểu lý do. Chính những đặc điểm này, khi được đặt trong môi trường phù hợp, lại trở thành lợi thế. Nhiều nghiên cứu chỉ ra rằng trẻ có xu hướng phản biện và chống lại khuôn mẫu cứng nhắc thường phát triển khả năng tư duy độc lập cao hơn. Khi trưởng thành, họ không dễ bị dẫn dắt bởi số đông, dám đi con đường riêng và sẵn sàng thử nghiệm những mô hình chưa ai làm.

Giáo dục không nên chỉ hỏi trẻ học được bao nhiêu điểm, mà cần hỏi trẻ có dám thử, dám sai và dám làm khác hay không.

Một khác biệt quan trọng nữa nằm ở cách hai nhóm nhìn nhận thất bại. Học sinh giỏi thường lớn lên cùng nỗi sợ sai. Các em quen với việc phải làm đúng, phải đạt thành tích, phải giữ hình ảnh “đứa trẻ xuất sắc”. Khi bước vào đời, nơi không có đáp án mẫu và sai lầm là điều khó tránh, họ dễ chùn bước, sợ mất mặt, sợ mất vị thế đã xây dựng. Trong khi đó, học sinh nghịch thường đã quen với việc bị phạt, bị chê, thậm chí bị điểm kém. Thất bại với họ không phải cú sốc lớn, mà là trải nghiệm bình thường. Chính tâm thế này giúp họ dám liều, dám làm và dám đứng dậy sau khi ngã.

Bên cạnh đó, môi trường xã hội mà hai nhóm hình thành mối quan hệ cũng rất khác nhau. Học sinh giỏi thường gắn bó với thầy cô, với những người có quyền đánh giá mình. Mạng lưới quan hệ của họ lúc đầu khá hẹp và thiên về học thuật. Ngược lại, học sinh nghịch thường chơi với nhiều nhóm khác nhau, từ bạn học, anh chị khóa trên đến những người ngoài nhà trường. Họ sớm học cách giao tiếp, thương lượng, đọc cảm xúc người khác và xoay xở trong các tình huống xã hội phức tạp. Đây là những kỹ năng mềm cực kỳ quan trọng trong việc làm ăn và xây dựng cơ hội.

Một điểm khiến nhiều phụ huynh lo lắng là các nghiên cứu cho thấy thành công tài chính không phụ thuộc quá nhiều vào điểm số, mà gắn chặt với những đặc điểm tính cách như chủ động, dám chịu trách nhiệm, khả năng tự học và kiên trì theo đuổi mục tiêu dài hạn. Những đặc điểm này không phải lúc nào cũng được nuôi dưỡng trong môi trường quá chú trọng kỷ luật và thành tích. Thậm chí, việc ép trẻ trở nên “ngoan tuyệt đối” đôi khi vô tình triệt tiêu khả năng mạo hiểm và sáng tạo, hai yếu tố sống còn để tạo ra sự giàu có.

Điều đáng nói là điều này không có nghĩa học giỏi là bất lợi. Vấn đề nằm ở chỗ, nếu chỉ học giỏi theo nghĩa điểm cao mà thiếu trải nghiệm, thiếu va chạm và thiếu không gian để sai, thì khi ra đời, lợi thế ấy nhanh chóng bị bào mòn. Ngược lại, những học sinh nghịch nhưng được định hướng đúng, được dạy cách chịu trách nhiệm cho hành vi của mình, thường biết biến sự bướng bỉnh thành bản lĩnh, biến sự hiếu động thành năng lượng hành động.

Kết luận khiến nhiều người giật mình là giáo dục không nên chỉ hỏi trẻ học được bao nhiêu điểm, mà cần hỏi trẻ có dám thử, dám sai và dám làm khác hay không. Khi hiểu được điều này, có lẽ nỗi lo lớn nhất của người lớn không còn là con mình học có giỏi không, mà là con có đủ bản lĩnh để sống trong một thế giới không có đáp án sẵn hay chưa.