Giữa không gian núi rừng xanh mát, quần thể Đền Hùng hiện lên với vẻ cổ kính, trang nghiêm và đậm dấu ấn lịch sử. Những hàng cây cổ thụ phủ bóng dọc lối đi, các bậc đá dẫn lên đền cùng kiến trúc truyền thống tạo nên một không gian thanh tịnh, mang lại cảm giác tách biệt khỏi nhịp sống hiện đại. Với tổng diện tích quy hoạch lên đến 845 héc ta, bao gồm 4 ngôi đền chính, 1 ngôi chùa và 1 lăng mộ, khu di tích này gắn liền với các truyền thuyết về thời kỳ đầu dựng nước của các vua Hùng và sự hình thành quốc gia Văn Lang cổ đại. 

 Cấu trúc của khu di tích được phân bố theo độ cao của núi Nghĩa Lĩnh, tạo nên một hành trình tham quan và chiêm bái có trật tự cố định thông qua hệ thống bậc đá. Lối vào di tích bắt đầu từ Cổng đền, một công trình được xây dựng vào năm 1917 với kiến trúc vòm cuốn, cao 8,5 mét, gồm hai tầng tám mái. Cổng được trang trí các họa tiết rồng, nghê, phù điêu võ sĩ và mặt sau có đắp nổi hình hai con hổ canh giữ, thể hiện sự trang nghiêm của một di tích lịch sử. Từ Cổng đền, người tham quan phải vượt qua tổng cộng 495 bậc đá để chạm tay vào đỉnh thiêng Nghĩa Lĩnh. 

 Điểm dừng chân đầu tiên sau khi leo 225 bậc đá từ cổng là Đền Hạ. Theo dòng văn học dân gian, đây là nơi gắn với truyền thuyết mẹ Âu Cơ sinh ra bọc trăm trứng, một trong những câu chuyện huyền thoại liên quan đến nguồn gốc của dân tộc Việt Nam. Đền được xây dựng theo kiểu chữ nhị gồm hai tòa tiền bái và hậu cung. Tại chân Đền Hạ có Nhà bia hình lục giác với sáu mái, nơi đặt tấm bia đá khắc dòng chữ quốc ngữ trích lời Chủ tịch Hồ Chí Minh nhắn nhủ về trách nhiệm bảo vệ và phát triển đất nước: "Các Vua Hùng đã có công dựng nước, Bác cháu ta phải cùng nhau giữ lấy nước". 

 Tiếp tục hành trình, du khách phải đi thêm 168 bậc đá nữa để tới Đền Trung, còn gọi là Hùng Vương tổ miếu. Công trình này tương truyền là nơi các vua Hùng cùng các lạc hầu, lạc tướng họp bàn việc nước và thưởng ngoạn cảnh thiên nhiên, đồng thời cũng là nơi Vua Hùng thứ 6 nhường ngôi cho Lang Liêu. Hiện nay, đền là nơi thờ thần Núi và tưởng nhớ 18 đời vua Hùng cùng 8 vị đại vương. 

 Thử thách cuối cùng trong hành trình leo núi là vượt qua 102 bậc đá từ Đền Trung để lên đến Đền Thượng. Đây là ngôi đền nằm trên đỉnh núi Nghĩa Lĩnh, được xây dựng theo kiểu chữ Vương và chia thành 4 cấp nối liền nhau bao gồm nhà chuông trống, đại bái, tiền tế và hậu cung. Đây từng là nơi các vua Hùng tổ chức lễ tế trời đất, thần núi và thần lúa nhằm tri ân thiên nhiên, đồng thời gắn với sự tích Thục Phán sau khi được truyền ngôi đã dựng cột đá thề giữ gìn cơ nghiệp nhà Hùng. 

 Nằm trong quần thể di tích còn có nhiều công trình kiến trúc đáng chú ý khác. Đền Giếng, tên chữ là Ngọc Tỉnh, là một công trình thế kỷ XVIII được xây dựng theo hướng Đông Nam với kiến trúc kiểu chữ công. Đền nổi tiếng vì có giếng nước bốn mùa trong vắt, gắn liền với truyền thuyết về hai công chúa Ngọc Hoa và Tiên Dung thường soi gương, vấn tóc.

Đền Mẫu Âu Cơ nằm trên núi Vặn, được xây dựng từ năm 2001 và khánh thành năm 2004 theo kiểu chữ Đinh hướng Tây Nam, sử dụng các chất liệu truyền thống như gỗ lim, ngói mũi hài và gạch bát. Đền thờ Lạc Long Quân tọa lạc trên đồi Sim, được xây dựng từ năm 2007 và khánh thành năm 2009, mang hình dáng tổng thể giống một con rùa lớn với đền chính xây theo kiểu chữ Đinh nội thất bằng gỗ lim sơn son thếp vàng. 

 Ngoài ra, Bảo tàng Hùng Vương là nơi được xây dựng nhằm bảo tồn và trưng bày khoa học các hiện vật, tư liệu khảo cổ học, giúp khách tham quan có cái nhìn tổng quan về quá trình phát triển của dân tộc Việt Nam từ thời kỳ tiền sử cho đến hiện đại. Hằng năm, Lễ hội Đền Hùng hay còn gọi là Giỗ Tổ Hùng Vương được tổ chức tập trung tại khu di tích từ ngày mùng 1 đến ngày mùng 10 tháng 3 âm lịch, thu hút đông đảo người dân và du khách thập phương. Tiến trình lễ hội bao gồm chuỗi các nghi thức và hoạt động quan trọng. Từ mùng 1 đến mùng 5 là các lễ dâng hương của đại diện đến từ các quận, huyện gần khu di tích; ngày mùng 6 diễn ra lễ giỗ Đức Quốc tổ Lạc Long Quân và lễ dâng hương Tổ Mẫu Âu Cơ; ngày mùng 7 tổ chức lễ rước kiệu vua Hùng và ngày mùng 10 là ngày chính giỗ với nhiều lễ nghi đặc biệt. 

Vào dịp Giỗ Tổ mùng 10 tháng 3 vừa qua, khu di tích Đền Hùng đã vinh dự đón Tổng Bí thư Tô Lâm về làm lễ dâng hương tưởng nhớ công ơn các vị vua Hùng. Không khí buổi lễ diễn ra vô cùng trang nghiêm nhưng cũng rất gần gũi khi vị lãnh đạo nán lại trò chuyện cùng đông đảo bà con nhân dân và du khách thập phương. 

 Song song với phần lễ, các hoạt động phần hội như biểu diễn hát Xoan, đánh trống đồng và các trò chơi dân gian đặc sắc được tổ chức liên tục nhằm gắn kết cộng đồng và thể hiện lòng tự hào về nguồn cội văn hóa. Với các giá trị văn hóa mang tính đại diện và chiều sâu lịch sử, vào ngày 6 tháng 12 năm 2012, Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương đã được UNESCO chính thức công nhận là di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại. Khu di tích mở cửa đón khách quanh năm, tuy nhiên mật độ du khách có sự khác biệt rõ rệt theo từng giai đoạn.

 Khoảng thời gian từ tháng 2 đến tháng 5 được xem là thời điểm phù hợp nhất để du lịch Đền Hùng do thời tiết ở Phú Thọ khá dễ chịu, mát mẻ. Trong đó, tháng 2 và tháng 3 âm lịch sát với ngày lễ chính nên không khí rất hân hoan, náo nhiệt, phù hợp cho những ai muốn hòa mình vào lễ hội. Ngược lại, nếu người tham quan muốn tránh sự tấp nập để tận hưởng không khí yên bình, thanh tịnh của đền thờ và thoải mái ngắm cảnh thì tháng 4 và tháng 5 là sự lựa chọn thích hợp do lễ hội đã kết thúc.

 Về phương thức di chuyển từ Hà Nội, người tham quan thích tự lái xe có thể chọn tuyến Quốc lộ 32C đi qua Ba Vì, băng qua cầu Phong Châu rồi đi tiếp khoảng 20km, hoặc chọn cung đường theo hướng sân bay Nội Bài, qua cầu Thăng Long rồi rẽ vào Quốc lộ 2 hướng Việt Trì, đi qua trung tâm thành phố rẽ trái khoảng 10km là đến chân núi Nghĩa Lĩnh. Nếu lựa chọn xe khách, hành khách có thể đón chuyến từ bến xe Mỹ Đình đi Phú Thọ và dừng gần khu di tích với thời gian di chuyển khoảng 2 giờ đồng hồ. 

 Đối với những ai yêu thích sự thư thái và hoài niệm, hành trình bằng tàu hỏa từ ga Hà Nội đến ga Việt Trì thông qua các chuyến tàu như YB3 hay SP3 là một lựa chọn đáng thử. Về chi phí phục vụ cho chuyến đi, các mức giá dịch vụ tại đây được niêm yết khá rõ ràng với vé vào tham quan các ngôi đền là 10.000 đồng một người (trẻ em thường được miễn phí), vé vào Bảo tàng Hùng Vương là 15.000 đồng một người, và dịch vụ xe điện nội khu dao động từ 10.000 đồng đến 20.000 đồng mỗi lượt tùy chặng, riêng trong mùa cao điểm hoặc các tuyến dài hơn thì mức giá phổ biến là 50.000 đồng một người mỗi lượt.