Ngày 18/7/2023, một giáo viên 26 tuổi bước vàoo một căn phòng nhỏ tại trường tiểu học Seoi, quận Seocho, Seoul, và không bao giờ trở ra nữa.

Cô Kim Eun Ji mới đứng lớp được một năm, và vụ việc khởi đầu cho tấn tấn bi kịch dường như rất bình thường: một học sinh dùng bút chì cào vào trán học sinh khác, giáo viên xử lý theo đúng quy trình và tưởng như câu chuyện khép lại một cách êm đẹp. Nhưng suốt những giờ phút sau đó, cô Kim liên tục nhận lời phàn nàn từ phụ huynh, những áp lực chồng chất ngày này qua ngày khác, cho đến khi cô không trụ được nữa. Hệ thống pháp lý Hàn Quốc mở cuộc điều tra, đưa ra kết luận, và khép lại thảm kịch bằng một cái kết gây tranh cãi: không đủ bằng chứng để quy trách nhiệm cho bất kỳ ai. Công lý đã không được thực thi.

Ngày 2/9/2023, 350.000 giáo viên Hàn Quốc xuống đường phản đối. Họ đứng trước Quốc hội, trước cổng Văn phòng Giáo dục Seoul, tay cầm hoa, biểu ngữ và họ lên tiếng đòi lại công bằng cho đồng nghiệp. Đến tháng 2/2024, chính phủ Hàn Quốc chính thức công nhận cái chết của Kim Eun Ji là tử vong trong khi thi hành công vụ; một quyết định mà báo chí gọi là "lịch sử" với ngành giáo dục nước này.

Hai năm sau, một bộ phim dài tập xuất hiện trên Netflix và khơi lại sự kiện gây tranh cãi năm nào. Gãi đúng chỗ ngứa, series mang tên Teach You a Lesson nêu bật lên những vấn đề gai góc bằng những tập phim đan xen giữa bạo lực và hài kịch, thu về hơn 67 triệu giờ xem trong tuần đầu tiên và thu hút đủ các chiều hướng dư luận. Giữa những cuộc tranh luận nóng hổi, một câu hỏi thú vị thành hình: tại sao chúng ta cảm thấy thoả mãn với những tình tiết “máu me” trong phim?

Poster của bộ phim Teach You a Lesson - Ảnh: Netflix.

Năm 2011, nhà tâm lý học Steven Pinker xuất bản The Better Angels of Our Nature, với lập luận rằng bạo lực trên toàn cầu đã giảm đáng kể theo thống kê dài hạn: chúng ta chứng kiến ít chiến tranh hơn, ít tra tấn hơn, ít đổ máu hơn so với các thế kỷ trước. Nhưng ngay trong cuốn sách đó, Pinker cũng buông lời cảnh báo: sự suy giảm không diễn ra đều đặn, không đưa bạo lực về bằng 0, và không ai bảo đảm được rằng xu hướng tích cực này sẽ tiếp tục. Bản năng bạo lực của loài linh trưởng vẫn còn đó, nó chỉ bị nén và tìm cho mình những kênh biểu hiện khác.

Từ đấu trường La Mã đến phim hành động Hollywood, từ boxing đến các trận đấu MMA, nhân loại liên tục tạo ra những không gian để trải nghiệm bạo lực trong điều kiện an toàn: họ xem, cổ vũ, cảm nhận, rồi về nhà. Có một mâu thuẫn đáng chú ý ở đây, bạo lực trong đời thực có xu hướng giảm, trong khi đó nhu cầu xem bạo lực trong giải trí lại không như vậy. Bản năng cố hữu không biến mất theo cùng tốc độ với hành vi, nó chỉ thay hình đổi dạng. Series Teach You a Lesson là bản thể mới nhất, lấp đầy khoảng trống ấy mà đồng thời, kể một câu chuyện rất thời sự.

Bạo lực không hề đơn sắc

Phim xây dựng hai cực bạo lực đặt cạnh nhau, buộc người xem phải đứng về một phía.

Một phía, là thứ bạo lực hỗn mang từ những học sinh cá biệt. Chúng bốc đồng, nguyên thủy, và dùng sức mạnh hoặc quyền lực gia đình để áp bức kẻ yếu thế. Đây là thứ bạo lực tồn tại vì kẻ mạnh có thể áp đặt cái tôi của mình trong một hệ thống không đủ sức ngăn chặn.

Phía kia là cách giải quyết vấn đề của Thanh tra Na Hwa Jin. Anh ta không bốc đồng, không để cảm xúc dẫn dắt, và mỗi hành động đều được tính toán ở mức độ cần thiết. Đây là thứ bạo lực thể chế, được đo lường, được cấp phép, đặt vào tay một người đại diện để tái lập trật tự khi trật tự đã vỡ. Khán giả cổ vũ Na Hwa Jin vì anh ta đại diện cho phương án mà đời thực từ chối cung cấp: một ai đó có đủ quyền lực và sẵn sàng dùng nó đúng chỗ.

Trong thực tế, không thể sử dụng bạo lực để giải quyết bạo lực học đường - Ảnh: Mikhail Nilov/CC BY-NC 4.0.

Thất bại của các phương án văn minh trong phim không xuất phát từ sự thiếu vắng của luật pháp. Thay vào đó, những thành tựu xã hội tiến bộ bị lạm dụng một cách tinh vi bởi chính những kẻ tha hóa về đạo đức.

Đơn cử như "Quyền học sinh", một khái niệm tiến bộ, một thành quả đáng giá của xã hội hiện đại lại bị những học sinh cá biệt và phụ huynh có quyền lực lợi dụng như lá chắn để thoát khỏi hệ quả. Giáo viên bị trói tay bởi các quy định bảo vệ học sinh, cùng lúc đó phụ huynh giàu có lại dùng tiền và sức ảnh hưởng để che đậy những chuyện tày trời mà “con quý” của họ thực hiện. Kẻ ác trong phim không phải những kẻ ngốc nghếch. Trái lại, chúng biết chính xác ranh giới mà người khác không được vượt qua, và chúng sống thoải mái ngay phía sau ranh giới đó. Khi cái ác học cách dùng sự văn minh làm lá chắn, bản thân sự văn minh trở nên bất lực.

Thật tiếc cho giáo viên quá cố Kim Eun Ji, Thanh tra Na Hwa Jin không tồn tại ngoài đời để giúp cô thoát khỏi bóng tối bủa vây. Hệ thống pháp lý vận hành đúng thủ tục, điều tra đúng quy trình, và đưa tới kết luận không thoả đáng. Cái chết của cô lơ lửng trong một khoảng trống mà không ai chịu trách nhiệm điền vào.

Bộ phim đại diện một khái niệm đã được định nghĩa từ lâu

Khi viết về bi kịch Hy Lạp, triết gia Aristotle đưa ra khái niệm “catharsis”, có thể diễn giải là sự thanh lọc cảm xúc bị đè nén nặng nề thông qua nghệ thuật. Xem bi kịch diễn ra trên sân khấu giúp người xem giải phóng những gì đang bị kìm nén bên trong, và đó là lý do bi kịch có giá trị. Phần lớn cảm giác hả hê khi xem Teach You a Lesson bắt nguồn từ một nơi sâu hơn niềm đam mê võ thuật, người xem thỏa mãn khi thấy cán cân đạo đức được lập lại, khi kẻ bắt nạt phải đối mặt với hậu quả, khi ai đó cuối cùng cũng làm điều mà hệ thống đáng lẽ phải làm từ trước.

Bức tượng bán thân thời kỳ Hy Lạp hóa của triết gia Hy Lạp Aristotle, do Lisippo chế tác dựa trên một nguyên bản bằng đồng - Ảnh: Mark Cartwright/CC BY-NC-SA.

Ở đây có một lưu ý nữa: việc tiếp xúc liên tục với nội dung bạo lực có thể nâng ngưỡng kích thích của người xem, đến mức lần sau cần kích thích mạnh hơn để đạt được cùng cảm giác đó. Đây là vấn đề mà giới nghiên cứu còn tranh cãi, nhưng điều này nhắc nhở chúng ta rằng Teach You a Lesson là một van xả tạm thời, và câu chuyện vĩ mô sẽ chưa kết thúc ở đây.

Thế thì Teach You a Lesson đã dạy được cái gì?

Hơn 67 triệu giờ xem là một con số mà hiếm chiến dịch tuyên truyền hay chương trình giáo dục công dân nào chạm được. Điều đó tự nói lên rất nhiều về sức mạnh của một câu chuyện so với những gạch đầu dòng lý thuyết.

Cục Bảo vệ Quyền Sư phạm trong phim là một cơ quan hư cấu, và nhà làm phim tạo ra nó rõ ràng để phản chiếu một nỗi đau xã hội có thật, chứ không phải để đề xuất chính phủ lập ra một tổ chức cực đoan tương tự. Giá trị của cơ quan giả tưởng nằm ở khả năng phản chiếu đời thực: nó cho người xem thấy xã hội đang mơ về điều gì, và vì sao lại mơ về điều đó. Thay vì đặt câu hỏi "có nên lập ra tổ chức này ngoài đời thực không", người xem tự vấn, rằng điều gì khiến người ta ước ao Cục có thật?

Phim thành công vì nó là một lời đe dọa trực diện vào những lỗ hổng đạo đức, thay vì một cuốn sách giáo khoa công dân mỏng dính. Người ta đọc lời đe dọa dễ hơn đọc bài học, bởi lời đe dọa sẽ chạm vào cảm xúc trước để dọn đường “dễ thấm” cho bài học được cô đọng.