Có những phép lịch sự từng được dạy từ khi còn nhỏ: gặp người lớn phải chào, nhận một món quà phải nói cảm ơn, làm phiền người khác phải xin lỗi, đi đâu cũng biết xếp hàng, nói chuyện nơi công cộng vừa đủ nghe. Đó không phải những quy tắc cứng nhắc, mà là cách mỗi người thể hiện sự tôn trọng với người đối diện. Trong đời sống hiện đại, nhiều thói quen đã thay đổi. Con người giao tiếp qua điện thoại nhiều hơn gặp mặt, quen với tốc độ của mạng xã hội và ngày càng đề cao sự tiện lợi, cái tôi cá nhân. Cùng với đó, một số phép lịch sự tưởng như rất nhỏ cũng dần bị bỏ quên.

Khi một lời chào trở thành điều “không cần thiết”

Trong văn hóa Việt Nam, cách chào hỏi không chỉ đơn thuần là nói một câu “xin chào”, mà còn thể hiện sự tôn trọng, đặc biệt trong mối quan hệ giữa người nhỏ tuổi và người lớn tuổi. Cách xưng hô cũng thường dựa trên tuổi tác, giới tính và mối quan hệ giữa hai người. Thế nhưng, không khó để bắt gặp những tình huống rất đời thường: một người bước vào phòng nhưng không chào ai; gặp người quen ngoài đường chỉ lướt qua; trẻ nhỏ gặp người lớn nhưng mắt vẫn dán vào điện thoại. Có khi người lớn chủ động chào trước, đứa trẻ mới ngẩng lên đáp lại.

Một lời chào, cái bắt tay hay nụ cười đúng lúc là những biểu hiện giản dị của sự tôn trọng trong giao tiếp. Ảnh minh họa.

Một lời chào không làm mất nhiều thời gian. Nhưng khi nó biến mất, khoảng cách giữa người với người dường như cũng trở nên xa hơn. Tương tự, những câu nói như “cảm ơn”, “xin lỗi”, “làm ơn” cũng ngày càng ít xuất hiện trong một số giao tiếp hằng ngày. Có người nhận sự giúp đỡ nhưng xem đó là điều hiển nhiên; có người vô tình va vào người khác nhưng thay vì một lời xin lỗi lại chỉ bước tiếp.

Điều đáng nói là lịch sự không nằm ở việc sử dụng thật nhiều những câu nói khuôn mẫu. Sự lịch sự chỉ có ý nghĩa khi xuất phát từ thái độ chân thành và ý thức tôn trọng người khác. Văn hóa ứng xử Việt Nam vốn coi trọng sự khiêm nhường, hòa nhã và hài hòa trong các mối quan hệ.

Từ chuyện xếp hàng đến cách giữ không gian chung

Một trong những biểu hiện dễ nhận thấy của văn hóa ứng xử là cách mỗi người hành xử ở những nơi công cộng. Xếp hàng khi mua hàng, chờ đến lượt ở bệnh viện, không chen ngang, không nói chuyện quá lớn trong không gian chung, không bật loa ngoài ở nơi cần sự yên tĩnh, không để rác lại phía sau… đều là những hành động rất nhỏ. Không phải lúc nào chúng ta cũng làm tốt tất cả. Nhưng điều quan trọng là có ý thức rằng không gian mình đang sử dụng cũng là không gian của người khác.

Đôi khi, chỉ vì muốn nhanh hơn vài phút, một người sẵn sàng chen lên phía trước. Chỉ vì một cuộc điện thoại, có người vô tư nói lớn trong thang máy hoặc trên phương tiện công cộng. Chỉ vì nghĩ “có người dọn”, một số người để lại rác sau khi sử dụng một không gian chung. Những hành động ấy có thể không phải là chuyện lớn nếu xét riêng từng trường hợp. Nhưng khi lặp lại mỗi ngày, chúng tạo thành thói quen và dần định hình cách một cộng đồng đối xử với nhau. Văn hóa không chỉ nằm trong những lễ nghi lớn. Nó hiện diện trong cách chúng ta đứng chờ, nói chuyện, nhường chỗ, giữ cửa cho người phía sau hay đơn giản là hạ giọng khi biết xung quanh có người đang cần sự yên tĩnh.

Một hành động nhỏ như giữ cửa cho người lớn tuổi cũng thể hiện sự tinh tế và tôn trọng trong cách ứng xử nơi công cộng. Ảnh minh họa

 Lịch sự không phải là “cũ”, mà là biết nghĩ đến người khác

Trong một xã hội hiện đại, quan niệm về phép lịch sự chắc chắn cũng thay đổi. Những quy tắc ứng xử của thế hệ trước không phải lúc nào cũng phù hợp nguyên vẹn với đời sống hôm nay. Nhưng có những giá trị gần như không bao giờ lỗi thời: tôn trọng người khác, biết giữ chừng mực, biết cảm ơn khi nhận được sự giúp đỡ và biết xin lỗi khi mình làm ai đó tổn thương hoặc bất tiện.

Một người trẻ không nhất thiết phải nói năng theo đúng cách của thế hệ ông bà. Họ có thể giao tiếp tự nhiên, cởi mở và bình đẳng hơn. Nhưng sự hiện đại không đồng nghĩa với việc bỏ qua những chuẩn mực tối thiểu trong ứng xử. Cũng vậy, một người phụ nữ thành đạt không cần phải lúc nào cũng giữ những nghi thức quá khuôn phép. Điều quan trọng hơn là cách cô ấy đối xử với người phục vụ, nhân viên bảo vệ, người giao hàng hay một người xa lạ trên đường. Chính trong những mối quan hệ không mang lại lợi ích trực tiếp cho mình, sự tử tế mới dễ được nhận ra.

Có lẽ vì cuộc sống ngày càng nhanh nên con người càng cần những khoảng dừng rất nhỏ để nhìn thấy nhau. Một người giữ cửa cho người đi sau. Một người nhường chỗ cho người lớn tuổi. Một đứa trẻ biết cúi đầu chào. Một người trẻ nói “cảm ơn” khi được giúp đỡ. Một người vô tình va phải người khác và chủ động nói “xin lỗi”. Những điều ấy không làm cuộc sống chậm đi bao nhiêu. Trái lại, chúng khiến đời sống dễ chịu hơn. Phép lịch sự có thể bắt đầu từ những điều rất nhỏ, nhưng đó cũng là cách mỗi người góp phần giữ lại sự tử tế trong đời sống hiện đại.