Huy chương Nobel tại Viện Y tế quốc gia Mỹ (NIH) ở bang Maryland - Ảnh: AP

Giải Nobel Y Sinh 2026 dự kiến được công bố lúc 11h30 giờ địa phương, tương đương 16h30 giờ Hà Nội, tại Stockholm, Thụy Điển. Hội đồng Nobel tại Viện Karolinska sẽ công bố chủ nhân giải thưởng, mở đầu mùa Nobel 2026.

Nobel là giải thưởng quốc tế do Quỹ Nobel tại Stockholm lập ra từ năm 1901, dựa trên tài sản của Alfred Nobel, nhà phát minh kiêm doanh nhân Thụy Điển. Đến nay, Hội đồng Nobel đã trao tổng cộng 116 giải Y Sinh.

Trong lịch sử giải thưởng, nhà khoa học Frederick G. Banting là người trẻ nhất từng nhận Nobel Y Sinh. Ông được vinh danh ở tuổi 31 nhờ khám phá ra insulin. Ở chiều ngược lại, Peyton Rous là người cao tuổi nhất nhận giải. Ông được xướng tên năm 1966, khi 87 tuổi, cho công trình phát hiện virus gây khối u.

Chủ nhân Nobel Y Sinh 2026 sẽ nhận huy chương, bằng chứng nhận cùng khoản tiền thưởng 12 triệu kronor Thụy Điển, tương đương khoảng 1,27 triệu USD, cho mỗi hạng mục. Mức thưởng này tăng 1 triệu kronor so với mùa giải ngoái. Trong thực tế, các nhà khoa học thường phải chờ nhiều thập kỷ trước khi công trình được Hội đồng Giám khảo Nobel công nhận.

GLP-1 được chú ý trước giờ công bố

Theo truyền thông Pháp, GLP-1, viết tắt của glucagon-like peptide-1, là một trong những hướng nghiên cứu được nhắc đến nhiều nhất trước mùa Nobel năm nay. Đây là hormone do ruột tiết ra sau khi ăn và có vai trò tạo cảm giác no. Những phát hiện về cơ chế này đã mở đường cho sự phát triển của các thuốc điều trị béo phì, trong đó có những sản phẩm tạo tác động lớn trên phạm vi toàn cầu.

Ông David Pendlebury, chuyên gia phụ trách phân tích nghiên cứu tại công ty dữ liệu Clarivate, cho rằng một công trình trong lĩnh vực này có khả năng được trao Nobel. Theo ông, GLP-1 đặc biệt nổi bật nhờ tác động lâm sàng trên phạm vi toàn cầu.

Ba nhà khoa học được dự đoán nhiều khả năng trở thành chủ nhân Nobel Y Sinh 2026 gồm bác sĩ nội tiết người Canada Daniel Drucker, bác sĩ người Đan Mạch Jens Juul Holst và nhà hóa học Mỹ gốc Nam Tư Svetlana Mojsov. Cả ba có những đóng góp quan trọng trong việc làm sáng tỏ vai trò và cơ chế hoạt động của GLP-1.

Ngoài GLP-1, giới quan sát cũng đề cập nghiên cứu về hệ vi sinh vật đường ruột, cùng các công trình phát hiện hormone leptin và ghrelin, những hormone tham gia điều hòa cảm giác no và đói, như các hướng có thể được Ủy ban Nobel cân nhắc.

Danh sách những lĩnh vực được chú ý còn mở rộng sang nghiên cứu tế bào gốc về cơ chế tái tạo và liền vết thương của da. Hai nhà khoa học Elaine Fuchs của Mỹ và Fiona Watt của Anh được xem là những tên tuổi nổi bật trong hướng nghiên cứu này.

Kỹ thuật chụp cắt lớp quang học (OCT) cũng nằm trong nhóm được quan tâm. Kỹ thuật sử dụng ánh sáng phản xạ để tạo hình ảnh cắt lớp có độ phân giải cao của mô sinh học, đặc biệt là võng mạc và dây thần kinh thị giác. Là phương pháp không xâm lấn, OCT giúp các bác sĩ phát hiện và theo dõi nhiều bệnh lý.

Một hướng khác liên quan đến các thụ thể kết dính trong hệ miễn dịch, do nhà miễn dịch học người Mỹ Timothy Springer phát hiện. Những cấu trúc này giúp tế bào miễn dịch bám vào thành mạch, xâm nhập mô và tiếp cận các vị trí nhiễm trùng, đồng thời giữ vai trò quan trọng trong nghiên cứu điều trị các bệnh viêm và tự miễn.

Nghiên cứu ung thư vú và những công trình về giải trình tự ADN góp phần phục vụ cuộc chiến chống COVID-19 cũng được giới quan sát đề cập trong số những khả năng có thể được cân nhắc.

Những công trình được vinh danh trong hai mùa Nobel gần nhất

Năm 2025, ba nhà khoa học đến từ Mỹ và Nhật Bản cùng nhận Nobel Y Sinh nhờ những khám phá nền tảng về cơ chế kiểm soát của hệ miễn dịch. Giải thưởng vinh danh công trình về "dung nạp miễn dịch ngoại vi" của Mary E. Brunkow từ Viện Sinh học Hệ thống ở Seattle, Mỹ; Fred Ramsdell từ công ty công nghệ sinh học Sonoma Biotherapeutics, Mỹ; và Shimon Sakaguchi thuộc Đại học Osaka, Nhật Bản.

Theo Hội đồng Nobel, công trình của ba nhà khoa học xác định được các "tế bào T điều hòa", những tế bào đóng vai trò bảo vệ hệ miễn dịch. Phát hiện này đặt nền móng cho một lĩnh vực nghiên cứu mới trong y học. Các kết quả nghiên cứu cũng được chuyển hóa thành những phương pháp điều trị tiềm năng và đang trong giai đoạn thử nghiệm lâm sàng.

Những liệu pháp này mang lại hy vọng về việc điều trị hoặc chữa khỏi các bệnh tự miễn, phát triển phương pháp chữa ung thư hiệu quả hơn và ngăn ngừa các biến chứng nghiêm trọng sau khi cấy ghép tế bào gốc.

Trước đó, năm 2024, Nobel Y Sinh được trao cho hai nhà khoa học người Mỹ Victor Ambros và Gary Ruvkun với nghiên cứu về microRNA và vai trò của nó trong điều hòa gene. Phát hiện được xem là một bước đột phá trong lĩnh vực sinh học phân tử, mở ra những hướng nghiên cứu mới về vai trò của microRNA.

Các nghiên cứu di truyền cho thấy tế bào và mô sẽ không phát triển bình thường nếu thiếu microRNA. Tình trạng điều hòa bất thường microRNA có khả năng góp phần vào sự phát triển ung thư. Những đột biến ở gene mã hóa RNA siêu nhỏ cũng đã được phát hiện ở người, dẫn đến các vấn đề như mất thính lực bẩm sinh, rối loạn mắt và xương.

Mùa Nobel 2026 tiếp tục với 5 giải thưởng

Sau Nobel Y Sinh, Nobel Vật lý sẽ được công bố ngày 6/10, tiếp đó là Nobel Hóa học ngày 7/10 và Nobel Văn học ngày 8/10.

Một số nhà quan sát dự đoán Viện Hàn lâm Thụy Điển có thể tiếp tục lựa chọn một nữ nhà văn, sau khi giải Nobel Văn học năm 2025 được trao cho tiểu thuyết gia Hungary László Krasznahorkai.

Nobel Hòa bình sẽ được công bố ngày 9/10 tại Oslo, Na Uy. Trong số các ứng cử viên được đề cập có Quỹ Cứu trợ Trẻ em (Save the Children) và Mạng lưới Phòng cứu trợ khẩn cấp (Emergency Response Rooms - ERR), một tổ chức tình nguyện viên rộng lớn tại Sudan, hỗ trợ người dân trong bối cảnh chiến tranh và nạn đói.

Giải Nobel Kinh tế sẽ khép lại mùa Nobel 2026 vào ngày 12/10.