Năm 2006, tại Đại hội Toán học Thế giới ở Madrid, Tây Ban Nha, Liên minh Toán học Quốc tế quyết định trao Huy chương Fields, giải thưởng vẫn được ví như "Nobel Toán học", cho nhà toán học người Nga Grigori Perelman. Nhưng ông thậm chí không đến Madrid để nhận giải. Đó là lần đầu tiên trong lịch sử của giải thưởng, có người được chọn trao giải nhưng lại khước từ vinh dự này. 

Để hiểu vì sao một quyết định như vậy có thể xảy ra, phải quay lại từ những ngày đầu đời của ông ở Leningrad.

Cậu học trò 16 tuổi giành điểm tuyệt đối tại kỳ thi Olympic Toán

Grigori Yakovlevich Perelman sinh ngày 13/6/1966 tại Leningrad, nay là Saint Petersburg, Nga, trong một gia đình gốc Do Thái. Mẹ ông, bà Liuba Leibovna, là giáo viên dạy Toán tại một trường dạy nghề, cũng là người gieo tình yêu Toán học cho cậu con trai duy nhất từ nhỏ. Năm 16 tuổi, Perelman được chọn vào đội tuyển Liên Xô dự thi Olympic Toán quốc tế năm 1982 và giành Huy chương Vàng với điểm số tuyệt đối 40/40.

Grigori Perelman thời trẻ (Ảnh: Reuters)

Sau khi tốt nghiệp Đại học Quốc gia Leningrad, Perelman về công tác tại chi nhánh Leningrad của Viện Toán học Steklov, một trong những trung tâm nghiên cứu Toán học lâu đời và uy tín nhất nước Nga. Năm 26 tuổi, ông sang Mỹ giảng dạy trong 3 năm tại nhiều đại học hàng đầu, và chính khoảng thời gian này, giả thuyết Poincaré bắt đầu ám ảnh tâm trí ông. Perelman từng được ĐH Berkeley, Princeton và Stanford mời làm giảng viên cơ hữu với đãi ngộ hậu hĩnh, nhưng đều từ chối để quay về Nga vào năm 1995.

Lời giải cho bài toán 100 năm không ai chạm tới

Giả thuyết Poincaré do nhà toán học Henri Poincaré đưa ra từ năm 1904, xoay quanh cấu trúc bên trong của các dạng hình học ba chiều và từng khiến giới toán học thế giới bó tay suốt gần một thế kỷ. Đây là một trong 7 bài toán thiên niên kỷ do Viện Toán học Clay tại Massachusetts, Mỹ, đặt ra năm 2000, mỗi bài toán kèm giải thưởng trị giá 1 triệu USD cho người giải được. Perelman công bố lời giải trọn vẹn cho giả thuyết này vào năm 2002 và 2003, thông qua các bài báo đăng tải trên mạng chứ không qua tạp chí học thuật truyền thống, một cách công bố khác thường vào thời điểm đó.

Ngày 22/12/2007, tạp chí khoa học uy tín Science công nhận chứng minh của Perelman cho giả thuyết Poincaré là "Khám phá của năm", lần đầu tiên trong lịch sử tạp chí này một công trình Toán học nhận được vinh danh ấy. Nhưng chính vào thời điểm sự nghiệp lên đến đỉnh cao, Perelman lại chọn con đường ngược lại với phần lớn giới học thuật.

Grigori Perelman trong một hội nghị tại Đại học New York năm 2003 (Ảnh: Frances Robert/ Newscom/Sipa)

Quay lưng với vinh danh

Việc từ chối Huy chương Fields năm 2006 không phải là lần đầu tiên Perelman quay lưng với một giải thưởng danh giá. Trước đó, ông từng khước từ giải thưởng dành cho nhà toán học trẻ của Hiệp hội Toán học châu Âu. Đến năm 2010, Viện Toán học Clay tuyên bố Perelman đủ điều kiện nhận giải thưởng Thiên niên kỷ đầu tiên trị giá 1 triệu USD nhờ chứng minh giả thuyết Poincaré. Và một lần nữa, ông từ chối. Trong thông cáo gửi báo giới vào tháng 6/2010, Perelman viết ông đã cân nhắc kỹ và quyết định không nhận giải thưởng mà Quỹ Clay dự định trao.

Lý do đằng sau các quyết định này, theo lời một giáo viên cũ của Perelman, xuất phát từ việc ông có đòi hỏi rất cao về đạo đức khoa học và từ chối mọi hình thức thương mại hóa nghiên cứu. Perelman từng nói với báo giới rằng ông không cần gì hết vì đã có tất cả những gì mình muốn và không muốn cuộc sống riêng bị phơi bày như một món hàng trưng bày trước công chúng.

Grigori Perelman được coi là một trong những thiên tài thông minh nhất hành tinh, song đồng thời cũng nổi tiếng với tính cách có phần lập dị (Ảnh: Timur Khanov)

Sau năm 2006, Perelman gần như cắt đứt liên lạc với cộng đồng toán học quốc tế và ngừng công bố nghiên cứu mới. Ông hiện sống cùng mẹ trong một căn hộ giản dị ở Saint Petersburg, từ chối gặp gỡ báo chí và hiếm khi xuất hiện trước công chúng. Cho đến nay, Perelman vẫn là nhà toán học duy nhất trong lịch sử giải quyết được một bài toán thiên niên kỷ, và cũng là người duy nhất từ chối cả Huy chương Fields lẫn giải thưởng 1 triệu USD đi kèm.

Tổng hợp