Khoảng 7h30 sáng 26/10, xe thùng của lực lượng chức năng đưa bị cáo Nguyễn Hòa Bình đến TAND TP Hà Nội. Áo sơ mi xanh nhạt, tay còng, hai cảnh sát dẫn giải hai bên. Trước ống kính phóng viên, ông cười tươi.

Bức ảnh lan nhanh trên mạng xã hội, kéo theo không ít bình luận gay gắt.

Bị cáo Nguyễn Hòa Bình (tức Shark Bình) bị dẫn giải ra hầu tòa. Ảnh: Như Hoàn

Trước khi nói về nụ cười, cần nói rõ một điều. Phiên sơ thẩm dự kiến kéo dài 15 ngày, với 188 bị cáo. Trong vụ án này, ông Bình bị xét xử về tội Rửa tiền. Theo cáo trạng, từ 15/6/2020 đến 23/9/2022, 232 bị hại đã chuyển hơn 318 tỷ đồng vào các ví điện tử Ngân Lượng - công ty do ông làm Chủ tịch HĐQT - trong lúc các sàn giao dịch của Phó Đức Nam đang bị cơ quan công an xác minh.

Ông có tội hay không, mức nào, là việc của Hội đồng xét xử. Cho đến khi có bản án có hiệu lực pháp luật, ông được coi là không có tội. Bài viết này không bàn chuyện đó. Chỉ bàn về một khoảnh khắc.

Ảnh: Như Hoàn

Một nụ cười trước ống kính có thể đến từ nhiều chỗ. Có thể là phản xạ của người đã quen máy quay nhiều năm. Có thể là căng thẳng - nhiều người cười đúng lúc họ bất an nhất. Có thể là một lời nhắn "tôi vẫn ổn" gửi gia đình, đối tác, hoặc chính mình. Chỉ ông Bình biết vì sao ông cười, và người ngoài không nên suy diễn thay ông.

Nhưng một bức ảnh không thuộc về ý định của người trong ảnh. Nó thuộc về người xem.

Và người xem lần này không còn là khán giả truyền hình. Khoảng 1.500 người được triệu tập đến phiên tòa, trong đó có 919 bị hại - những người đến để nghe xem tiền của mình đã đi đâu. Với họ, sáng 26/10 không phải dịp để xem ai giữ được phong độ trước báo chí.

Ảnh: Như Hoàn

Ông Bình hiểu truyền thông hơn hầu hết các bị cáo từng đứng trước tòa. Hình ảnh của ông được xây qua màn hình: ghế nhà đầu tư trên Shark Tank, các buổi livestream, những phát ngôn nhanh và thẳng. Chính vì vậy, công chúng khó xem nụ cười đó là vô tình. Một người hiểu ống kính đến thế thì cũng biết ống kính sẽ ghi lại gì.

Nụ cười không làm thay đổi hồ sơ vụ án. Tòa xét hành vi, không xét nét mặt. Một bị cáo cúi đầu chưa chắc đã ăn năn, một bị cáo cười chưa chắc đã coi thường. Pháp luật không xử ai bằng ảnh chụp, và người đọc cũng nên như vậy.

Có điều, ngoài phòng xử có một thứ không cần bản án vẫn tự hình thành: cách người khác nhớ về mình. Một người từng ngồi trên truyền hình quyết định rót tiền hay không cho người khác, giờ được nhớ thêm bằng tấm ảnh này. Đó là phần không luật sư nào bào chữa được.

Ở một phiên tòa có gần một nghìn bị hại, đôi khi không cười cũng là một cách tôn trọng.

Trong vụ án này, tòa án đã triệu tập hơn 900 bị hại đến tham gia phiên xét xử. Đây là những người được xác định bị thiệt hại trong vụ án liên quan đến các sàn giao dịch ngoại hối, chứng khoán quốc tế. Nhiều người đã bỏ ra số tiền lớn để đầu tư trước khi phát hiện dấu hiệu bất thường và trình báo cơ quan chức năng.

Phiên tòa được tổ chức theo hình thức trực tiếp kết hợp trực tuyến. Cụ thể, điểm cầu trung tâm diễn ra tại phòng xét xử lớn của TAND TP Hà Nội với thành phần gồm: HĐXX, đại diện VKS, hơn 50 bị cáo, hơn 200 luật sư bào chữa…

Điểm cầu thành phần thứ 2 tại Hội trường của TAND TP Hà Nội, nơi những người bị hại, người có quyền lợi nghĩa vụ liên quan… tham gia phiên tòa. Điểm cầu thành phần thứ 3 diễn ra là tại hội trường Trại tạm giam số 1 (Công an Hà Nội), gồm phần lớn các bị cáo đang bị tạm giam tại đây.

Trong số 188 bị cáo, có 25 người đang được tại ngoại, 163 bị cáo bị tạm giam.

Các bị cáo bị đưa ra xét xử về tội Lừa đảo chiếm đoạt tài sản và Rửa tiền gồm: Phó Đức Nam (tức Mr Pips, ở TPHCM), Lê Khắc Ngọ (tức Mr Hunter, Hà Nội) và Nguyễn Thanh Phong (ở Tây Ninh).

 Bị cáo Nguyễn Hòa Bình (tức Shark Bình, Chủ tịch HĐQT Công ty Ngân lượng) cùng 2 cộng sự là Trần Thị Thanh Tâm và Nguyễn Thị Nam bị đưa ra xét xử về tội Rửa tiền.

Bố, mẹ và bạn gái của Mr Pips hầu tòa về tội Rửa tiền gồm: Phó Đức Thắng (SN 1968), Lê Thị Liễu (SN 1969) và Nguyễn Thanh Tâm (SN 1995).

Bị cáo Phó Đức Tuấn (SN 1985, cháu họ của Phó Đức Nam) bị đưa ra xét xử về tội Chứa chấp tài sản do người khác phạm tội mà có. Mợ của Mr Pips là Nguyễn Thị Thủy (SN 1982) bị truy tố về tội Rửa tiền và Trốn thuế. Có 177 bị cáo còn lại bị truy tố về tội Lừa đảo chiếm đoạt tài sản.