Dữ liệu mới từ Bộ Y tế, Lao động và Phúc lợi Nhật Bản mới đây cho thấy một thực tế gây bất ngờ: Okinawa không còn giữ vị trí dẫn đầu, thậm chí tụt hạng đáng kể. Theo bảng “Tuổi thọ đơn giản” mới nhất, tuổi thọ trung bình của nam giới Nhật Bản là 81,09 tuổi và nữ giới là 87,13 tuổi. Tuy nhiên, tại Okinawa, nam giới chỉ xếp thứ 43 toàn quốc, còn nữ giới đứng thứ 16. Khoảng cách tuổi thọ giữa nam và nữ tại đây cũng thuộc nhóm cao nhất cả nước.

Các chuyên gia cho rằng nguyên nhân chính nằm ở sự thay đổi lối sống trong thế hệ trẻ và trung niên. Chế độ ăn ngày càng “Tây hóa”, tiêu thụ nhiều thịt, đồ chế biến sẵn, kết hợp với việc ít vận động đã làm gia tăng nguy cơ bệnh tim mạch và chuyển hóa. Điều này khiến lợi thế “trường thọ truyền thống” của Okinawa dần bị bào mòn.

Trong bảng xếp hạng tuổi thọ theo tỉnh thành, vị trí cao nhất hiện thuộc về tỉnh Shiga với nam giới đạt 82,73 tuổi, trong khi nữ giới sống thọ nhất ở tỉnh Okayama với 88,29 tuổi. Ở chiều ngược lại, tỉnh Aomori đứng cuối bảng cho cả hai giới, với nhiều yếu tố bất lợi như tỷ lệ hút thuốc, uống rượu cao, ăn mặn, ít vận động và tỷ lệ khám sức khỏe thấp.

Tuy nhiên, nếu xét một chỉ số quan trọng hơn là “tuổi thọ khỏe mạnh”, tức số năm sống mà không bị hạn chế bởi bệnh tật và vẫn có thể tự sinh hoạt, thì một cái tên khác lại nổi bật: Nagano. Tính đến năm Reiwa thứ 5 (2023), Nagano đứng đầu cả nước ở cả nam và nữ, trong đó nam giữ vị trí số 1 suốt 3 năm liên tiếp, còn nữ duy trì vị trí này tới 8 năm.

Ít ai biết rằng Nagano từng đối mặt với khủng hoảng sức khỏe nghiêm trọng, khi tỷ lệ tử vong do đột quỵ đứng hàng đầu Nhật Bản. Bước ngoặt đến khi địa phương này triển khai chiến dịch “giảm muối” trên toàn tỉnh, kết hợp thay đổi thói quen ăn uống và nâng cao nhận thức cộng đồng.

Một trong những thay đổi rõ rệt nhất là thói quen ăn uống. Trước đây, người dân Nagano tiêu thụ nhiều thực phẩm muối chua và canh miso mặn. Hiện nay, họ được khuyến khích chỉ uống nửa bát canh mỗi ngày, giảm độ mặn của dưa muối, dùng gia vị tự nhiên như rau củ, thảo mộc thay cho muối, và hạn chế uống nước súp khi ăn mì. Những điều chỉnh nhỏ nhưng đồng loạt này đã góp phần giảm đáng kể lượng natri nạp vào cơ thể.

Song song đó, Nagano cũng là tỉnh có mức tiêu thụ rau cao nhất Nhật Bản. Trung bình, nam giới ăn khoảng 379g rau mỗi ngày, còn nữ là 353g. Nhờ nguồn nông sản địa phương phong phú, người dân có điều kiện tiếp cận rau tươi theo mùa, giúp cải thiện dinh dưỡng và sức khỏe đường ruột.

Một điểm đáng chú ý khác là việc duy trì các thực phẩm truyền thống lên men. Món dưa Sunki-zuke đặc trưng của vùng Shinshu được làm hoàn toàn không dùng muối, lên men tự nhiên bằng vi khuẩn lactic, được cho là có lợi cho hệ tiêu hóa.

Không chỉ dừng ở chế độ ăn, Nagano còn xây dựng một mô hình cộng đồng đặc biệt: hệ thống “hướng dẫn viên sức khỏe”. Đây không phải là nhân viên y tế chuyên nghiệp, mà là những phụ nữ bình thường trong cộng đồng, được đề cử và đào tạo để truyền đạt kiến thức chăm sóc sức khỏe cho gia đình và hàng xóm. Mỗi nhiệm kỳ kéo dài 2 năm, sau đó sẽ luân phiên để nhiều người có cơ hội tham gia và lan tỏa kiến thức. Tại thành phố Suzaka, có tới 269 hướng dẫn viên, mỗi người phụ trách trung bình hơn 70 hộ dân.

Bên cạnh đó, tỉnh này còn triển khai chương trình “ACE” với ba trụ cột rõ ràng. “Action” khuyến khích vận động hàng ngày như đi bộ, leo cầu thang, làm việc nhà nhằm phòng ngừa đột quỵ và suy giảm chức năng. “Check” thúc đẩy khám sức khỏe định kỳ để phát hiện sớm bệnh tật. “Eat” tập trung vào ăn uống lành mạnh, đặc biệt là giảm muối và tăng rau xanh.

Một yếu tố khác giúp Nagano duy trì vị trí dẫn đầu là tỷ lệ người cao tuổi vẫn làm việc rất cao, khoảng 43,7%, vượt xa mức trung bình toàn quốc. Nhiều người ở độ tuổi 70–80 vẫn tham gia lao động, đặc biệt trong nông nghiệp. Việc duy trì công việc không chỉ giúp họ vận động mà còn giữ được cảm giác có ích, từ đó cải thiện sức khỏe tinh thần.

Ngoài ra, tỷ lệ sở hữu ô tô tại Nagano cũng cao hơn trung bình, cho thấy người cao tuổi vẫn duy trì khả năng di chuyển độc lập. Điều này giúp họ tham gia các hoạt động xã hội, tránh tình trạng cô lập – yếu tố được chứng minh có liên quan đến suy giảm sức khỏe.

Câu chuyện “đổi ngôi” giữa Okinawa và Nagano cho thấy tuổi thọ không phải là yếu tố cố định, mà chịu ảnh hưởng lớn từ lối sống, môi trường và chính sách cộng đồng. Từ một địa phương từng có tỷ lệ đột quỵ cao, Nagano đã “lội ngược dòng” nhờ những thay đổi bền bỉ và đồng bộ. Trong khi đó, Okinawa lại là ví dụ điển hình cho việc mất dần lợi thế khi thói quen sống thay đổi theo hướng kém lành mạnh.

Nhìn rộng hơn, các chuyên gia cho rằng bí quyết sống lâu không nằm ở một thực phẩm hay thói quen đơn lẻ, mà là sự kết hợp giữa ăn uống hợp lý, vận động thường xuyên, kiểm soát sức khỏe và gắn kết cộng đồng. Đây cũng là những yếu tố đang ngày càng được nhấn mạnh trong các chiến lược y tế hiện đại.