PGS.TS. Nguyễn Thị Hòe - Chủ tịch Hội đồng Quản trị Tập đoàn Sơn KOVA. Ảnh minh họa. Ảnh: N.Hà

Chính phủ vừa ban hành Nghị định số 125/2026/NĐ-CP, quy định về hoạt động khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo trong các cơ sở giáo dục đại học. Văn bản này áp dụng rộng rãi cho trường đại học, đội ngũ giảng viên, nghiên cứu viên, người học cùng các tổ chức, cá nhân liên quan, với mục tiêu nâng cao năng lực nghiên cứu và thúc đẩy hệ sinh thái đổi mới sáng tạo trong nhà trường.

Một trong những nội dung trọng tâm của Nghị định là tái cấu trúc hoạt động nghiên cứu theo hướng chuyên nghiệp hóa, thông qua việc chuẩn hóa mô hình nhóm nghiên cứu. Theo đó, các trường đại học tổ chức hai loại hình: nhóm nghiên cứu tiềm năng và nhóm nghiên cứu mạnh. Nhóm tiềm năng có tối thiểu 3 thành viên, trong khi nhóm mạnh cần ít nhất 5 người; cả hai đều phải do giảng viên cơ hữu làm trưởng nhóm.

Đáng chú ý, chính sách mới tập trung “giải phóng” thời gian giảng dạy cho các nhà khoa học giữ vai trò nòng cốt. Trưởng nhóm nghiên cứu tiềm năng được giảm tối đa 50% định mức giờ chuẩn, còn trưởng nhóm nghiên cứu mạnh có thể giảm tới 80%. Các thành viên chủ chốt cũng được điều chỉnh giảm từ 20% đến 50% tùy vị trí và nhiệm vụ đảm nhiệm.

Phần thời gian được giảm này không bị “thiệt” khi xét học hàm, học vị, bởi sẽ được quy đổi tương ứng trong quá trình xét tiêu chuẩn chức danh giáo sư, phó giáo sư. Quy định này nhằm tháo gỡ rào cản lâu nay giữa nhiệm vụ giảng dạy và nghiên cứu, vốn thường tạo áp lực kép đối với giảng viên đại học.

Không chỉ dừng ở việc giảm tải giờ giảng, các cơ sở giáo dục đại học còn được yêu cầu ưu tiên bố trí hạ tầng nghiên cứu cho các nhóm, từ không gian làm việc, phòng thí nghiệm đến kinh phí khởi động. Trong phạm vi quyền tự chủ, nhà trường có thể chủ động phân bổ nguồn lực và đặt hàng các nhiệm vụ khoa học, thúc đẩy hợp tác quốc tế hoặc liên kết với doanh nghiệp để gia tăng khả năng thương mại hóa kết quả nghiên cứu.

Nghị định cũng thiết kế cơ chế riêng cho đội ngũ chuyên gia đầu ngành. Cụ thể, giảng viên có học hàm giáo sư được giảm tối đa 60% định mức giờ giảng, còn phó giáo sư là 40%. Đặc biệt, các nhà khoa học này có thể được xem xét tạm dừng giảng dạy trong thời gian tối đa một năm để tập trung triển khai các đề tài quy mô lớn, nghiên cứu chuyên sâu hoặc hợp tác quốc tế.

Song song với đó, họ được ưu tiên giao chủ trì các nhiệm vụ thuộc lĩnh vực công nghệ chiến lược và các ngành trọng điểm quốc gia, qua đó tận dụng hiệu quả kinh nghiệm và năng lực dẫn dắt của đội ngũ khoa học trình độ cao.

Ở chiều ngược lại, chính sách cũng hướng đến việc xây dựng lực lượng kế cận. Giảng viên có trình độ tiến sĩ không quá 40 tuổi được hỗ trợ kinh phí nghiên cứu trong ba năm đầu sau khi nhận học vị, tạo điều kiện ổn định hướng nghiên cứu và hình thành nhóm làm việc riêng.

Đối với nghiên cứu sinh là giảng viên cơ hữu, Nghị định bảo đảm quyền lợi học tập với việc miễn học phí, giữ nguyên lương và phụ cấp trong suốt quá trình đào tạo. Những trường hợp thuộc chương trình đào tạo tài năng còn được ưu tiên giao nhiệm vụ khoa học để tích lũy kinh nghiệm thực tiễn.

Sinh viên cũng là đối tượng được khuyến khích tham gia sâu hơn vào hoạt động nghiên cứu. Các em có cơ hội tiếp cận hệ thống phòng thí nghiệm hiện đại, được bảo đảm quyền sở hữu trí tuệ đối với sản phẩm khoa học, đồng thời có thể nhận học bổng hoặc được miễn, giảm học phí nếu đạt thành tích nổi bật.

Với cách tiếp cận đồng bộ từ cơ chế tổ chức, phân bổ nguồn lực đến chính sách nhân lực, Nghị định 125/2026/NĐ-CP được kỳ vọng sẽ tạo cú hích cho hoạt động nghiên cứu trong các trường đại học, từng bước nâng cao chất lượng khoa học và vị thế của giáo dục đại học Việt Nam trên bản đồ quốc tế.