Gỡ “điểm nghẽn” để nuôi dưỡng nhà khoa học trẻ. Ảnh minh họa: ITN

Những năm gần đây, hệ thống chính sách dành cho khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo đã có nhiều chuyển biến tích cực, tạo nền tảng cho việc thu hút và phát triển đội ngũ trí thức trẻ.

Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị ban hành cuối năm 2024 đặt mục tiêu tạo đột phá trong phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, mở ra không gian phát triển mới cho các nhà khoa học, đặc biệt là lực lượng trẻ. Tiếp đó, Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo được Quốc hội thông qua vào tháng 6/2025 đã cụ thể hóa nhiều quy định nhằm bảo đảm quyền và lợi ích của nhà khoa học.

Đáng chú ý, Nghị định số 236/2025/NĐ-CP của Chính phủ đã đưa ra các tiêu chí cụ thể để công nhận nhà khoa học trẻ tài năng. Theo đó, ứng viên phải dưới 35 tuổi, có học vị tiến sĩ, sở hữu các giải thưởng khoa học uy tín trong và ngoài nước, đồng thời có ít nhất 5 công bố trên các tạp chí quốc tế uy tín. Ngoài ra, họ phải trực tiếp chủ trì nhiệm vụ khoa học, công nghệ trong khuôn khổ chương trình cấp quốc gia và đạt kết quả theo mục tiêu đề ra.

Với lĩnh vực khoa học xã hội và nhân văn, yêu cầu được điều chỉnh phù hợp, nhưng vẫn đặt ra tiêu chuẩn cao về công bố khoa học, trong đó có ít nhất 3 bài đăng trên tạp chí quốc tế uy tín.

Các nhà khoa học trẻ sau khi được công nhận sẽ được ưu tiên tuyển dụng, hỗ trợ hình thành nhóm nghiên cứu mạnh, bố trí kinh phí triển khai ý tưởng, tạo điều kiện thực tập, làm việc ở nước ngoài, đồng thời có cơ hội được giao chủ trì các nhiệm vụ khoa học quan trọng.

Song song với chính sách, nhiều hoạt động khuyến khích nghiên cứu khoa học trong giới trẻ đã được triển khai rộng rãi. Trung ương Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh duy trì các giải thưởng thường niên như “Quả cầu vàng” hay “Khuê Văn Các” nhằm tôn vinh các gương mặt trẻ xuất sắc trong khoa học tự nhiên và khoa học xã hội.

Tại các trường đại học, phong trào nghiên cứu khoa học sinh viên cũng ngày càng phát triển, tiêu biểu như Giải thưởng sinh viên nghiên cứu khoa học của Đại học Quốc gia Hà Nội hay giải Euréka do Thành đoàn TP.HCM tổ chức.

Tuy nhiên, theo đánh giá của giới chuyên môn, những nỗ lực này vẫn chưa tạo ra bước chuyển đủ mạnh. Đội ngũ nhà khoa học trẻ vẫn đang đối mặt với nhiều rào cản mang tính hệ thống, khiến tiềm năng chưa được khai thác trọn vẹn.

Theo Tiến sĩ Đỗ Thị Kim Anh, Viện Địa lý nhân văn và phát triển bền vững (Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam), khó khăn lớn nhất hiện nay nằm ở cơ chế quản lý khoa học còn nặng tính hành chính. Các thủ tục xét duyệt, nghiệm thu, thanh quyết toán phức tạp không chỉ kéo dài thời gian mà còn làm giảm động lực sáng tạo của người làm nghiên cứu.

Bên cạnh đó, hạn chế về nguồn lực từ kinh phí, cơ sở vật chất đến hạ tầng dữ liệu – vẫn là rào cản đáng kể. Với các nhà khoa học trẻ, việc tiếp cận các nguồn lực này càng khó khăn do chưa có vị thế học thuật và mạng lưới chuyên môn vững chắc.

Chính sách đãi ngộ và lộ trình nghề nghiệp cũng chưa đủ hấp dẫn. Thu nhập từ nghiên cứu còn thấp, trong khi áp lực công bố cao nhưng cơ hội thăng tiến chưa rõ ràng, khiến không ít người trẻ phải làm thêm ngoài chuyên môn hoặc chuyển hướng nghề nghiệp.

Ngoài ra, môi trường học thuật ở một số nơi chưa thực sự cởi mở, vẫn tồn tại tư duy coi trọng thâm niên hơn năng lực, thiếu khuyến khích thử nghiệm và chấp nhận rủi ro. Liên kết giữa viện, trường và doanh nghiệp còn lỏng lẻo, khiến nhiều kết quả nghiên cứu khó chuyển hóa thành sản phẩm thực tiễn.

Để tháo gỡ những điểm nghẽn này, các chuyên gia cho rằng cần một cuộc cải cách mạnh mẽ trong quản lý khoa học theo hướng trao quyền tự chủ, giảm thủ tục hành chính và chuyển trọng tâm sang đánh giá hiệu quả đầu ra.

Việc đầu tư có trọng điểm cho các chương trình khoa học trẻ, xây dựng các quỹ nghiên cứu riêng với cơ chế cạnh tranh minh bạch, cùng với phát triển hạ tầng nghiên cứu mở và hệ thống dữ liệu quốc gia dùng chung sẽ giúp người trẻ tiếp cận nguồn lực thuận lợi hơn.

Về dài hạn, cần đổi mới chính sách đãi ngộ theo hướng gắn thu nhập với kết quả nghiên cứu, thiết lập lộ trình nghề nghiệp rõ ràng và mở rộng cơ hội hội nhập quốc tế cho đội ngũ trí thức trẻ. Đồng thời, việc phát triển hệ sinh thái đổi mới sáng tạo, thúc đẩy liên kết viện – trường – doanh nghiệp và khuyến khích doanh nghiệp đặt hàng nghiên cứu sẽ là chìa khóa để đưa khoa học vào đời sống.

Khi những “nút thắt” được tháo gỡ, đội ngũ nhà khoa học trẻ không chỉ có điều kiện phát triển mà còn có thể trở thành lực lượng tiên phong, đóng góp trực tiếp vào năng lực cạnh tranh và sự phát triển bền vững của đất nước.