Sinh viên trong một giờ thực hành nghiên cứu, thí nghiệm tại Đại học Phenikaa. Ảnh: Phenikaa

Mỗi năm, cuộc thi Nghiên cứu khoa học, kỹ thuật cấp quốc gia dành cho học sinh trung học lại ghi nhận nhiều dự án gây bất ngờ: từ mô hình robot, giải pháp nông nghiệp thông minh đến các ý tưởng trong lĩnh vực vật liệu mới, y sinh. Những tín hiệu tích cực ấy cho thấy tiềm năng sáng tạo của học sinh Việt Nam không hề nhỏ, nếu được đặt trong môi trường phù hợp.

Trên thế giới, việc phát hiện và bồi dưỡng tài năng khoa học từ sớm đã trở thành chiến lược dài hạn. Tại Mỹ, chương trình Research Science Institute (RSI) tạo điều kiện để học sinh trung học tham gia trực tiếp vào các dự án nghiên cứu dưới sự hướng dẫn của các nhà khoa học tại Viện Công nghệ Massachusetts (MIT) và nhiều trung tâm nghiên cứu hàng đầu. Ở Israel, học sinh phổ thông có thể tiếp cận các bài toán nghiên cứu thực tế và làm việc trong môi trường học thuật chuyên sâu từ rất sớm. Trong khi đó, Hàn Quốc xây dựng hệ thống trường trung học khoa học gắn với các đại học nghiên cứu như KAIST, hình thành “đường ống nhân tài” cho khoa học công nghệ quốc gia.

Những mô hình này cho thấy một điểm chung, ý tưởng của học sinh không bị giới hạn trong khuôn khổ một cuộc thi, mà được tiếp tục phát triển trong hệ sinh thái nghiên cứu thực thụ.

Tại Việt Nam, cuộc thi Nghiên cứu khoa học, kỹ thuật cấp quốc gia trong nhiều năm qua đã trở thành diễn đàn học thuật uy tín, góp phần phát hiện nhiều học sinh có năng lực nghiên cứu.

PGS.TS Chu Cẩm Thơ - Phó Tổng Giám đốc Đại học Phenikaa. Ảnh: Phenikaa

Tuy nhiên, theo PGS.TS Chu Cẩm Thơ, Phó Tổng Giám đốc Đại học Phenikaa, thách thức lớn nhất hiện nay không phải là thiếu ý tưởng, mà là khoảng cách giữa giáo dục phổ thông và môi trường nghiên cứu chuyên nghiệp. Bà cho rằng, lứa tuổi học sinh là giai đoạn “vàng” để hình thành tư duy khoa học và phương pháp nghiên cứu. Nếu không có cơ chế nuôi dưỡng liên tục, nhiều tiềm năng có thể bị bỏ lỡ.

Một trong những hướng đi được nhấn mạnh là tăng cường kết nối giữa trường phổ thông với các cơ sở nghiên cứu, đặc biệt là các đại học định hướng nghiên cứu. Việc Đại học Phenikaa đăng cai vòng chung kết cuộc thi năm học 2025–2026, do Bộ Giáo dục và Đào tạo phối hợp với Sở Giáo dục và Đào tạo Hà Nội tổ chức, được xem là một bước thử nghiệm theo hướng này.

Không dừng ở việc trưng bày và bảo vệ dự án, học sinh tham gia còn có cơ hội tiếp cận trực tiếp với hệ thống phòng thí nghiệm, quan sát cách vận hành thiết bị, trao đổi với các nhà khoa học và hiểu rõ hơn quy trình hình thành một nghiên cứu hoàn chỉnh. Đây là trải nghiệm hiếm có trong môi trường giáo dục phổ thông hiện nay.

Theo đại diện Sở Giáo dục và Đào tạo Nghệ An, cuộc thi không chỉ là sân chơi trí tuệ mà còn góp phần thúc đẩy đổi mới phương pháp dạy học, đặc biệt là giáo dục STEM, học theo dự án và các mô hình học tập gắn với thực tiễn. Qua đó, học sinh không chỉ tích lũy kiến thức mà còn phát triển năng lực giải quyết vấn đề và tư duy sáng tạo.

Ở góc độ chuyên môn, PGS.TS Chu Cẩm Thơ nhấn mạnh: giá trị cốt lõi của một dự án khoa học không nằm ở quy mô hay mức độ hoàn thiện, mà ở tư duy khoa học phía sau. Đặc biệt, khả năng đối diện và phân tích những kết quả chưa thành công được xem là dấu hiệu của tư duy nghiên cứu trưởng thành. Trong khoa học hiện đại, “thất bại” không bị xem là sai lầm, mà là một phần của tri thức, giúp cộng đồng tránh lặp lại những hướng đi không hiệu quả.

Từ việc phát hiện đến bồi dưỡng là một hành trình dài. Theo các chuyên gia, để không “đứt gãy” dòng chảy nhân tài, cần có những chương trình đào tạo liên thông, cho phép học sinh có tiềm năng tiếp tục tham gia các nhóm nghiên cứu từ sớm, tiếp cận hợp tác quốc tế và từng bước phát triển ý tưởng thành sản phẩm hoặc startup công nghệ.

Trong bối cảnh toàn ngành giáo dục đang triển khai các chủ trương lớn về đổi mới giáo dục, phát triển khoa học, công nghệ và chuyển đổi số, việc nâng tầm các cuộc thi khoa học kỹ thuật là yêu cầu cấp thiết. Theo Thứ trưởng Thường trực Bộ Giáo dục và Đào tạo Phạm Ngọc Thưởng, công tác tổ chức cần bảo đảm các nguyên tắc: an toàn, nghiêm túc, khách quan, công bằng và hiệu quả, đồng thời chú trọng liêm chính học thuật và tăng cường giám sát.

Một cuộc thi có thể chỉ diễn ra trong vài ngày, nhưng tác động của nó có thể kéo dài nhiều năm. Với không ít học sinh, đây chính là điểm khởi đầu cho hành trình bước vào thế giới nghiên cứu khoa học. Và từ những dự án còn mang dáng dấp học trò hôm nay, những nhà khoa học của Việt Nam trong một, hai thập niên tới có thể đang âm thầm hình thành.