Sau văn bản này, một làn sóng hoang mang, tranh luận đang lan nhanh trong giới sáng tạo, đặc biệt là các production house, agency và cộng đồng thiết kế. Những lĩnh vực vốn phụ thuộc nhiều vào nguồn tài nguyên và công cụ số vào quá trình làm việc hằng ngày.

Các doanh nghiệp, cá nhân bị cấm dùng phần mềm lậu

Công văn số 314/BQTG-QL&HTQT của Cục Bản quyền tác giả (thuộc Bộ Văn hóa Thể thao và Du lịch) ban hành lần này được xem là động thái quyết liệt nhằm thắt chặt quản lý bản quyền, đặc biệt trong môi trường số. Nội dung công văn có đoạn nêu rõ “đề nghị các tổ chức, doanh nghiệp, cá nhân rà soát, đảm bảo tuân thủ nghiêm túc các quy định pháp luật về quyền tác giả, quyền liên quan trong hoạt động chuyên môn, nghiệp vụ. Không sử dụng chương trình máy tính không có bản quyền, không khai thác, sử dụng trái phép quyền tác giả, quyền liên quan đối với tác phẩm, cuộc biểu diễn, bản ghi âm, ghi hình, chương trình phát sóng.”

Nguyên văn Công văn từ Cục Bản quyền Tác giả.

Điều này đồng nghĩa với việc mọi doanh nghiệp, cá nhân đều phải chú trọng sử dụng phần mềm, hình ảnh, âm thanh, font chữ và công cụ số có bản quyền hợp pháp từ nhà cung cấp chính hãng. Thêm vào đó, Cục Bản quyền tác giả cũng yêu cầu tăng cường rà soát, thanh tra và xử lý các hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ trên môi trường số. Phối hợp với các nền tảng trực tuyến, doanh nghiệp cung cấp dịch vụ internet và cơ quan liên quan để ngăn chặn việc phát tán, chia sẻ trái phép nội dung có bản quyền. 

Văn bản cũng nhấn mạnh trách nhiệm của tổ chức, doanh nghiệp trong việc chủ động kiểm tra nguồn gốc phần mềm, dữ liệu và tài nguyên số đang sử dụng, tránh tình trạng vi phạm do thiếu nhận thức hoặc sử dụng các công cụ không rõ nguồn gốc.

Thực tế việc sử dụng phần mềm crack, tài nguyên “xài chùa” tải lậu miễn phí vốn diễn ra khá phổ biến trong môi trường làm việc sáng tạo, nay đang đứng trước nguy cơ bị siết chặt và xử lý nghiêm minh hơn.

Người hoang mang lo lắng, người ủng hộ thực thi…

Sau khi công văn được ban hành, cộng đồng thiết kế, production house và giới làm sáng tạo xuất hiện nhiều luồng ý kiến trái chiều. 

Trong các bài đăng trên MXH, không ít người thừa nhận động thái siết chặt việc sử dụng bản quyền là cần thiết trong bối cảnh hiện nay. Họ bày tỏ sự ủng hộ việc thực thi lệnh cấm này, như tài khoản Vũ Mạnh Hùng để lại bình luận “Hơn chục năm trước, chuyện dùng “đồ lậu” khá phổ biến vì việc mua game hay tiếp cận phần mềm bản quyền ở Việt Nam còn khó. Nhưng gần đây, khi vấn đề tin tặc, đánh cắp dữ liệu và rủi ro liên quan đến thẻ ngân hàng, thẻ tín dụng ngày càng nhiều, mình dần chuyển sang dùng phần mềm bản quyền. Phim thì xem trên YouTube hoặc Netflix, còn truyện vẫn thích đọc sách giấy hơn tải trên điện thoại. Có lẽ vì là thế hệ 1990, từng trải qua thời chưa có internet nên mình thấy việc siết bản quyền hiện nay khá bình thường. Với các bạn trẻ sinh sau, có thể sẽ chưa quen ngay, nhưng rồi dần cũng sẽ thích nghi thôi.”

Nguyễn Bình (31 tuổi, phường Xóm Chiếu, TP. HCM) - hiện là một content marketing chia sẻ: “Mình quản lý khá nhiều kênh social cho công ty và rất ủng hộ việc tôn trọng bản quyền này. Việc bị đánh cắp, đăng lại content (cả video clip, hình ảnh, nội dung bài đăng) mà không xin phép chính chủ nhiều năm qua gây nhức nhối trong giới truyền thông. Lâu lâu, mọi người lại rần rần khi thấy có một bài bóc phốt ăn cắp sản phẩm, ý tưởng.”

Sáng tạo vốn phụ thuộc nhiều vào nguồn tài nguyên và công cụ số.

Theo các chuyên gia, việc sử dụng nội dung hoặc phần mềm không bản quyền hiện nay không chỉ vi phạm pháp luật mà còn gây ra nhiều rủi ro cho chính người dùng. Các phần mềm crack thường chứa mã độc Malware, hoặc virus có thể đánh cắp dữ liệu cá nhân đã lưu trên máy tính hoặc tài khoản ngân hàng, thẻ tín dụng, các tài khoản mạng xã hội,... Từ dữ liệu này, kẻ xấu dễ dàng đánh cắp thông tin và thực hiện các hành vi hack tài khoản, mạo danh lừa đảo người thân, gia đình nạn nhân hoặc bán thông tin cá nhân, ảnh chân dung cho các bên thứ 3 với mưu đồ xấu. 

Chi phí đầu tư cho ngành sáng tạo tăng cao

Báo cáo từ các tổ chức như Media Partners Asia (MPA) và số liệu được công bố tại tọa đàm “Giải bài bảo vệ bản quyền cho ngành công nghiệp âm nhạc – điện ảnh – truyền hình số” tổ chức vào tháng 9/2023 cho biết Việt Nam đứng thứ 3 trong khu vực về tỷ lệ vi phạm bản quyền, với 15,5 triệu người thường xuyên truy cập vào các website lậu. Năm 2022, vấn nạn vi phạm bản quyền khiến Việt Nam thiệt hại 350 triệu USD. Các chuyên gia dự báo, nếu không có biện pháp ngăn chặn quyết liệt, mức thiệt hại có thể tăng lên con số 456 triệu đô mỗi năm. Những thất thoát này không chỉ làm mất nguồn thu trực tiếp thông qua việc người dùng không bỏ tiền ra mua bản quyền chính hãng, mà còn bao gồm nhiều yếu tố như doanh thu quảng cáo chảy vào túi các trang web lậu, gây bào mòn ngành nội dung số chính thống, những rủi ro thương mại quốc tế khi chính vào tháng 4/2026 vừa qua, Việt Nam bị Hoa Kỳ đưa vào nhóm “Quốc gia nước ngoài ưu tiên” (mức cảnh báo cao nhất về sở hữu trí tuệ). 

Quyền Sở hữu trí tuệ sẽ được áp dụng chặt chẽ hơn bao giờ hết.

Tuy nhiên, đi cùng việc tuân thủ pháp luật là tâm lý lo lắng vì chi phí vận hành có thể tăng mạnh nếu phải đồng loạt chuyển sang hệ sinh thái phần mềm, kho nhạc, ảnh và công cụ trả phí từ nhà cung cấp chính hãng.

Đặc biệt, ở phân khúc agency nhỏ, các freelancer đang bên chịu áp lực lớn nhất bởi đặc thù ngành sáng tạo cần sử dụng số lượng lớn tài nguyên số mỗi tháng. Huỳnh Nhung - kiến trúc sư (34 tuổi, phường Tân Định - TP. HCM) cho biết: “Đọc công văn này mình thấy rất lo lắng. Biết là dùng phần mềm bản quyền là đúng, nhưng thực tế với dân freelancer thì khó chồng khó. Khách hàng giờ toàn muốn ngon bổ rẻ lại nhanh, thêm áp lực từ AI đang bùng nổ nữa. Để trang bị đủ bộ từ AutoCAD, Chaos Vantage đến Photoshop, ... chi phí có khi lên đến 100-200 triệu. Trong khi đó, thu nhập nghề tự do vốn bấp bênh, có sản phẩm thiết kế khách trả chỉ tầm vài triệu, tính ra tiền bản quyền thôi đã quá sức rồi.”

Nhiều ý kiến của cư dân mạng về vấn đề này.

Trong một bài đăng trên diễn đàn, nhiều bình luận cũng bày tỏ chung một nỗi niềm, “Căng lắm! Lương mặt bằng chung thấp thì lấy đâu ra tiền mua bản quyền chuẩn quốc tế. Lương nước ngoài cao nên mấy cái bản quyền mua tẹt ga không sợ. Khổ nhất là sinh viên mới ra trường, cánh cửa nghề càng lúc càng hẹp với người không có điều kiện” - tài khoản Nguyễn Phúc bình luận, hay như Lưu Đạo Tú hài hước “Mai mình gửi cái này qua đối tác để x2 tiền thiết kế mới được.”

Cùng chiều đó, chị P.M.P (35 tuổi, Phó Giám đốc một agency sáng tạo - truyền thông tại TP.HCM) bày tỏ nỗi lo lắng rộng hơn khi việc tuân thủ quy định này sẽ là một bài toán nan giải về dòng tiền, tài chính: “Công ty tôi làm việc chỉ tính riêng văn phòng ở TP. HCM đã có gần 30 nhân sự. Trước giờ, công ty vẫn chủ động mua phần mềm có bản quyền cho các phòng ban cần thiết như phòng thiết kế, hậu kỳ. Nhưng sau văn bản này, công ty sẽ phải tính lại chi phí để cân đối đảm bảo tuân thủ pháp luật mà công việc không bị ảnh hưởng.” 

Đâu là lời giải cho bài toán?

Nhiều ý kiến cho rằng việc kiên quyết quét sạch phần mềm lậu ngay lập tức khá khó với không ít công ty có chi phí vận hành hạn chế. Tuy nhiên, hoàn toàn có thể đi theo lộ trình chuyển đổi dần thay vì ngay lập tức.

“Mình dùng bản quyền cho toàn bộ công ty và cá nhân lâu nay rồi. Nếu muốn dùng bản quyền thì mấu chốt phải chọn được quy trình làm việc đúng để đạt hiệu suất tốt nhất, giá thành mới hợp lý được. Thay vì dùng AutoCAD, SketchUp, Photoshop mất khoảng 130-150 triệu/máy/ năm, mình đã loại bỏ CAD hoàn toàn khỏi quy trình làm việc. Sử dụng duy nhất SketchUp cho tất cả công đoạn từ concept đến thi công. Ưu tiên Render bằng D5 miễn phí và Twinmotion và chỉ duy trì cloud cho Dropbox Plus. Chi phí bỏ ra chỉ khoảng 11-15 triệu máy/năm. Tuy nhiên, đây chỉ là tham khảo từ phía công ty mình đang vận hành, ở những công ty lớn hoặc mô hình khác, câu chuyện trăm triệu vẫn sẽ là bài toán cho các chủ doanh nghiệp.” - anh Trịnh Vũ Cường (43 tuổi - Chủ nhiệm CLB Kiến trúc sư trẻ Khánh Hòa, cũng là chủ một công ty chuyên thiết kế và xây dựng tại TP. Nha Trang) chia sẻ.

Giới sáng tạo loay hoay tìm cách ứng phó.

“Mình cũng sẽ tìm cách thôi, có thể là tìm các phần mềm cho phép dùng chung để đỡ chi phí. Sử dụng các công cụ miễn phí hợp pháp. Rồi chờ đợi tín hiệu trong ngành, nhiều khi chi phí bản quyền nước ngoài cao quá biết đâu anh em kỹ sư Việt Nam lại sáng tạo ra được phần mềm nào đó sử dụng tốt mà chi phí hợp lý thì sao.” - Huỳnh Nhung tiếp tục chia sẻ. 

“Bước ngoặt này có khi nào đẩy combo vẽ tay và AI có đất dụng võ không” - tài khoản Nguyễn Thái Anh Minh bình luận có phần hài hước.

Trở lại với lãnh đạo doanh nghiệp, chị P.M.P cho biết: “Việc sử dụng bản quyền sẽ khiến chi phí vận hành bị đẩy lên cao buộc lãnh đạo công ty phải ngồi lại để tối ưu chi phí. Bảng giá các dịch vụ, truyền thông của công ty có thể phải tính toán lại theo hướng tăng thêm 10-20%. Nhưng đội ngũ phải tạo ra kết quả chất lượng hơn, đầu tư chất xám, công sức nhiều hơn để cam kết cho khách hàng chất lượng sản phẩm đầu ra tốt hơn mức giá họ đã trả thêm.”

Nhiều công ty đã phát thông báo đến nhân viên.

Việc siết bản quyền có thể tạo áp lực tài chính trong ngắn hạn, nhưng về lâu dài sẽ giúp thị trường sáng tạo vận hành chuyên nghiệp hơn, giảm rủi ro pháp lý và giúp doanh nghiệp xây dựng uy tín khi làm việc với đối tác quốc tế.

Cùng với đó là tâm tư của nhiều người trong ngành, với một sản phẩm sáng tạo khách hàng nhận được không đơn thuần chỉ là file thiết kế hay video thành phẩm. Phía sau còn là chi phí bản quyền, thiết bị, thời gian vận hành và chất xám của cả ekip. Vì vậy, việc được trả mức phí tương xứng cũng được xem là điều cần thiết để những người làm nghề có thể duy trì công việc một cách bền vững, thay vì liên tục bị kéo vào vòng xoáy cắt giảm chi phí, nhân sự và cạnh tranh bằng giá rẻ thay vì chất lượng.

Trong bối cảnh câu chuyện bản quyền đang dần được nhìn nhận nghiêm túc hơn, được chính phủ xử lý quyết liệt hơn, nhiều người cho rằng sự chuyên nghiệp của thị trường sáng tạo không chỉ nằm ở phía người làm nghề, mà còn ở cách khách hàng và xã hội nhìn nhận giá trị của lao động sáng tạo. Suy cho cùng, tôn trọng bản quyền cũng chính là tôn trọng công sức của bất kỳ ai tạo ra nó.

Minh Ngọc.